«Разам па жыцці»

Агульная колькасць інвалідаў

за другую сусветную вайну склала

95 мільёнаў чалавек.

Раённыя гарады на Беларусі маюць агульную адмету, каларыт. Самы свежы мазок у панараме гарадоў — новыя шасціпавярховыя дамы, якія велічна-нязвыкла, надта шыкоўна глядзяцца паўзверх нізкіх цагляных, а часцей — драўляных будынкаў, агароджаных ад вуліцы старым невысокім шчыкетнікам, паўз які расце непрыгожая, запыленая трава, кусты парэчак і стаяць у рахманай асуджанасці даступныя ўсім вішні.

Калодзежаў у горадзе не капаюць, ваду звычайна бяруць з жалезных насатых калонак; каля іх заўсёды, нават у спёку, блішчыць гразь, над якою пырхаюць белыя капусніцы з чорнаю абводкаю на крылах і бзыкаюць натрывожаныя руплівіцы пчолы.

Пры весніцах туляцца шырокія са спінкамі лавачкі, пакрамсаныя хлапчукоўскім складанчыкам. Седзячы на іх, дастаеш нагамі да тратуара, ён спрэс у трэшчынах, з якіх надта любяць прарастаць раздвоеныя вушкі клёнікаў. На старых вуліцах шмат і звычайных пясчаных сцежак — ад машын і матацыклаў іх аберагаюць укапанымі тоўстымі слупкамі.

У кожным райцэнтры ёсць некалькі сапраўдных гарадскіх вуліц, найперш цэнтральная, абавязкова з гучнаю назваю. На ёй, як правіла, вы знойдзеце будынкі партыйных і савецкіх органаў, рад магазінаў, аптэку, пошту, Дом культуры... Яна патанае ў зеляніне, асабліва шмат таполяў — у чэрвені, калі з іх злятае пух, зямля засцілаецца вохкаю беллю, на мокрых мясцінах шчытнаю, бы палатно. Гэта ўжо трэцяя на гаду белая замець: першая была ўзімку, самая ўладная — снежная, потым, калі адцвіталі сады, і вось — таполевая, яна ўсюдыісная: пушынкі прыліпаюць да адзення, валасоў, пранікаюць у аўтобусы, залятаюць у адчыненыя фортачкі, іх ловяць рукамі дзеці — так, як матылькоў.

У райцэнтры заўсёды (і часта!) сустрэнеш вясковых людзей — прыязджаюць на базар, у магазін, у розныя канторы і бальніцу. Іх зразу пазнаеш: дзядзька, факт, будзе ў кірзавых ботах, халявы якіх знарок сплюшчаны гармонікам, у цёмных картовых штанах і ў нязменным картузе на макаўцы, пад якім, калі дзядзька спыніцца прыгрэбці спацелыя валасы, блішчыць белая, незагарэлая лысіна. І ніводная вясковая цётка не паедзе ў горад з голай галавою ці ў старым адзенні. На такі выпадак беражэцца квяцістая хустка, доўгая цёмная спадніца, нярэдка ахарошаная ўнізе ружоваю ці белаю стужкаю, тоўстай вязі кофта і просценькія, без усялякіх шпілек-набоек, туфлі. У такім убранні цётка гатова хоць міністру паказацца.

Ляск, стукат, гудкі... А вясною і ўвосень ранішнюю свежую цішыню вуліц, прыглушаную лёгкім туманком і дымам, абуджае віскатня парасят — іх прывезлі яшчэ цёмначы на калёсах у доўгіх, няшчытна збітых скрынях, а з базару ўжо разносяць у душных цёмных мяшках; хапае парасятам пакуты — да іх доўга і пільна прыглядаюцца-прыцэньваюцца, цягаюць маленькіх і ружовых за ногі, мераюць пальцамі шырыню між лапатак, ці тоўсты ў камлі хвост.

У суботу ці ў нядзелю на аўтастанцыі можна ўбачыць такую сцэнку — маленькі дарожны спектакль, на які не патрэбен ні білет, ні рэклама.

Купка вясковых людзей: жанчыны і два дзядзькі. Адзін пажылы, амаль дзед, з белымі пушыстымі вусамі. Другі — маладжавы, у яго вялікія цёмныя рукі, на правай блішчыць шлюбны пярсцёнак — уражанне, быццам фалангі безыменнага пальца не стыкаюцца, між імі паветра. Гэты, маладжавы, трымае за хахол мокры ў ражку мех, у якім вішчыць-тузаецца парася. «Глядзі, — смяецца маленькая, худая, загарэлая жанчына, прыкрываючы далонню шчарбаты рот, — каб ён у аўтобусе не...» — і так глянула на ўсіх, акурат прыдумала нешта неймаверна дасціпнае.

Самавіты мужчына, у чорным касцюме, пад гальштукам — чырвоным, як і туфлі на нагах, — трымаючы за руку хлопчыка гадоў сямі, спыніўся проці людзей. Маленькая жанчынка, мабыць, няўседлівая, дападкая па натуры, тут жа сказала, звяртаючыся да хлопчыка: «Во хай і табе папка купя парасёначка... Карміць тады будзеш, а то во есці хоча, бачыш, плача...» — паказала на мокрую пляму ў ражку меха. «Дык дзе ж яго, бабка, трымаць? — усміхнуўся дабрадушна мужчына.— Хіба што на балконе».

Размова, якая цікава завязвалася, нечакана абарвалася, бы нітка, якую рэзка тузанулі, — з цьмянага меднага рупара аб’явілі: «На стаянку пададзены аўтобус Рэпкавічы — Малінаўка!» Жанчыны замітусіліся, як спуджаныя мухі, пачалі хапаць на плечы свае вісклівыя клункі, а мужчыны, дзіўна, не зварухнуліся, спакойна курылі, прыпяўшыся спінамі да сцяны аўтастанцыі.

Канец спектакля.

І калі да ўсіх гэтых зрокавых эцюдаў і гукаў дабавіць яшчэ стары парк са згубленаю ў ім цэркаўкаю, на якой тады-сяды квола, журботна дзілінькалі два званы, то акурат вымалююцца Рэпкавічы — раённы гарадок, дзе мне давялося жыць тыя першыя гады сталай працы.

Не ведаю, ці па спецыфіцы журналісцкай работы, ці па якой іншай прычыне (можа, тут ёсць пэўная заканамернасць для ўсіх?), але ў Рэпкавічах я найперш уведаў начальства. Ну, рэдактар — само сабою. Павёў ён мяне, зразу ж па прыездзе, на гутарку ў райком партыі, да сакратара па ідэалогіі Алёсіна. «Добры дзень!» — «Добры дзень!» Алёсін паклікаў па тэлефоне загадчыка аддзела прапаганды: «Знаёмцеся, калі ласка...»

Камсамольцы загадзя ведалі, што ў рэдакцыю прыязджае новы супрацоўнік, які ўжо адным тым, што малады, міжвольна станавіўся мішэнню кадравых стрэл. Калі я браўся на ўлік, загадчык аргаддзела Васіль Арэхаў звадзіў мяне, лічы, у кожны кабінет. Аказалася, што мы з ім трохі знаёмыя: я ад’язджаў на канікулы, а ён, завочнік гістфака, засяляўся ў наш пакой.

Нават пра самага радавога чалавека не станеш пісаць, не параіўшыся з кіраўніком ці парторгам. Так я, прыйшоўшы ў пээмка з першым рэдакцыйным заданнем напісаць замалёўку пра цесляра, пазнаёміўся з начальнікам — самаўпэўненым, важным маладым чалавекам у скураной лётчыцкай куртцы. У яго быў дробненькі, худы тварык і надзіва гучны голас.

Чарга расла — старшыні калгасаў, дырэктары саўгасаў і, канечне, іх намеснікі, а перад усімі, мабыць, бліжэй стаялі работнікі райсельгасупраўлення.

Гэта, калі браць па логіцы, аб’ектыўна, але з людзьмі я не вельмі ўмею сыходзіцца і, магчыма, некага недзе прапусціў ці абмінуў наўмысна, але жыццё, як кажуць, усё паставіла на сваё месца, запоўніла ўсе прабелы, як вада запаўняе без разбору мелкія і глыбокія ямкі.

Людзі простыя, але нечым адметныя, з «лысінкаю», інвалід ці п’яніца, маладая прыгажуня ці элегантны фарсун, пачынаюць западаць у вока пазней, калі першая разгубленасць, скаванасць перад новым табе светам схлынуць і ты можаш спакойна, без насцярожлівага павароту галавы аглянуцца па баках.

Першы раз я ўбачыў яе ва універмагу, у секцыі мужчынскага адзення: глянуў на твар — і адшаснуўся так, як, бывае, ад сцяны, калі натыкаешся на яе ў цемнаце. Людзі — індывідуальнасці, але знешняе падабенства размывае іх. Твар гэты быў незвычайны, як і галава, вялікі, з буйнымі, няправільнымі рысамі і з тою насцярожанасцю ў вачах, якая бывае найчасцей у людзей, што пакутуюць ад нейкай сваёй непаўнацэннасці.

Жанчына выбірала мужчынскія штаны, але не з прасцячковаю аляпаватасцю, як гэта робяць зазвычай вясковыя цёткі; у рухах не было мітусні, а спаважнасць і нават прыдзірлівасць.

Універмаг пабудавалі нядаўна, і ў салонах яшчэ пахла фарбаю, ад яе лёгка кружылася галава. Я востра гэта адчуў тады, калі сутыкнуўся нос у нос з жанчынаю: знямеў збянтэжаны і, канечне, здзіўлены, а праз колькі хвілін ужо з болем засмучаўся, што ёсць на свеце і такія жанчыны, якіх проста нельга не пашкадаваць.

Потым я ўбачыў яе зноў. А можа, мне толькі здалося, можа, уражаны ва універмагу, сасніў жанчыну, а падумаў, што ўбачыў другі раз? Сон — штука загадкавая. Ён можа выцягнуць з цёмных закуткаў памяці такі аддалены і мімалётны штрых, што будзеш адно здзіўляцца яму і тлумачыць якім-небудзь містычным паходжаннем, хаця яго праекцыя на жыццёвую з’яву часам можа многае сказаць.

У снах, як і ў сустрэчах, ёсць свая логіка, схаваная, бы тайна, і спрасаваная шматслойна ў падсвядомасці, таму і непадуладная ні нашай волі, ні нашым жаданням.

Высокае сонца сыпала на зямлю чыстае, празрыстае, як фільтраванае ўсё роўна, святло; і жнівеньскае неба таксама было нейкае непарушна-чыстае, у роўнай густой сіні, якая, здаецца, зусім нізка над галавою: падымі руку і дастанеш.

— Ну, прыемнага апетыту! — памахаў я рукою «несямейнікам» — так у нас у рэдакцыі называюць тых, хто ходзіць абедаць у рэстаран.

— А табе ўдала правесці перагаворы наконт кватэры, — павярнуўся Пшонік, адказны сакратар, і я ўбачыў на яго твары пустую, бяскрыўдную, але непрыемную ўсмешку.

Рыпнулі пад маімі нагамі маснічыны рэдакцыйнага ганка. І ганак, і сам будынак, у якім месцілася рэдакцыя, былі драўляныя, старыя. Праўда, будынак з год назад ашалявалі і пафарбавалі ў светла-руды колер, а чарапічны дах замянілі бляхаю. З яе, калі ішоў дождж, лёгенька сцякала вада і палівала клумбы. У дождж, стоячы каля акна, я любіў назіраць, як ад празрыстых халаднаватых струменьчыкаў падрыгваюць кветкі, асыпаюць ужо аджылыя, зморшчаныя пялёсткі; вада змывае іх, і яны плаваюць потым у заброснелых лужынах, як маленькія змораныя качаняткі.

Дажджу ўжо даўно не было, дарога пыльная, і за кожным крокам падымаецца воблачка, плыве понізу, а на станцыі, дзе чмыхаюць паравозы, узлятаюць густыя, шызыя клубы дыму і таксама плывуць на невялікай вышыні, паралельна зямлі.