«Салёная раса»

Аляксандр КАПУСЦІН

САЛЁНАЯ РАСА

Газета «Правда» за 10 жніўня 1941 года надрукавала перадавы артыкул «Военное искусство, помноженное на храбрость». Побач з артыкулам змешчан партрэт капітана Фёдара Аляксеевіча Баталава.

Яны сядзелі за невялікім, збітым наспех, з непагабляваных дошак сталом. Гаварылі мала, найбольш маўчалі. У іх так заведзена было — сказаць тады, калі думка акрэпла. Пасля доўгай паўзы Баталаў падняў галаву. Стомлена глянуў збоку на свайго паплечніка, ад’ютанта старшага (так афіцыйна называлася пасада начальніка штаба батальёна), і ў галаве міжвольна пранеслася: «Мядзведзь!» У паўзмроку зямлянкі масіўная фігура капітана Садоўнікава з шырачэзнымі плячамі і вялікімі цяжкімі рукамі выглядала яшчэ больш магутнай. Падалося, Садоўнікаў зараз расправіць плечы, і яны ўвапруцца ў сцены цеснай зямлянкі, з трэскам рассунуць іх. Яму б зноў за руль трактара…

Дзесьці ў кутку абазваўся цвыркун. Раз, другі… I калі ён паспеў там апынуцца?

Баталаў устаў з-за стала.

— Давай свежым паветрам дыхнём.

Пайшоў расчыніў дзверы. Нізка прыгнуў галаву, каб не стукнуцца аб вушак, ступіў крок. Стаяў каля парога, жмурыўся ад сонца. Глядзеў на зарослы бярэзнікам і асіннікам узлесак, на адзінокае белае воблачка, што выцягнулася на небе доўгай вузкай паскай, на блішчастую стужку Дняпра. У душы варухнулася штосьці далёкае, паўзабытае. Прыгадалася Волга, прыгожая, з цёмна-зялёнымі пералескамі берагі яе каля роднай Казані. «Эх, паплаваць бы цяпер, паныраць!» — з жалем і смуткам падумаў Баталаў і гукнуў у зямлянку:

— Ну што, хопіць адпачываць?

— 3 мяне хопіць, а вы глядзіце, як вам,— адказау Садоўнікў. Ён так і сядзеў, не мяняючы паставы, схіліўшыся над картай, якая ляжала на стале.

Баталаў хацеў ужо ісці ў зямлянку, ды позірк яго ўпаў на яркі жоўта-белы рамонак збоку ад дзвярэй. Краска пахілілася да зямлі, на сцябло каля кораня хтосьці наступіў. Ён нагнуўся, сарваў рамонак. Зачыніў дзверы, вярнуўся на сваё ранейшае месца. Наліў у бляшанку з-пад кансерваў вады, апусціў туды кветку і паставіў бляшанку на падаконнік. Змрочная зямлянка як бы змянілася, нібы пабольшала і пасвятлела.

Штаб палка тэрмінова паведаміў, што, магчыма, неўзабаве будзе загад аб наступленні, трэба неадкладна да гэтага рыхтавацца. I яны, камбат і ад’ютант старшы, ужо каторы час падрабязна, прыдзірліва абмяркоўвалі баявы стан кожнага падраздзялення батальёна, магчымыя варыянты аперацыі, маршруты і шляхі наступлення рот.

— Здаецца, усё,— сказаў нарэшце Баталаў.

Абодва задумана памаўчалі.

Пасля абеду камбат даў Садоўнікаву некаторыя распараджэнні па штабе, сам накіраваўся ў шостую роту. Камандзір яе лейтэнант Гарнага на гэтую пасаду прызначаны нядаўна, і трэба было паглядзець, на месцы разабрацца, як ён там камандуе.

Гарнага, як і належыць прыкладнаму вайскоўцу, пасля кароткага рапарта грунтоўна дакладваў пра ўсё, што высвятляў капітан. Гаварыў разважліва, не ўпускаў дэталей, а часам нават і акцэнтаваў на іх увагу. Гэта спадабалася Баталаву. Ён з ухвалаю падумаў: «Правільна засвоіў, лейтэнант, на вайне ў адзін бок глянуў — у другім пабачыў».

Рота асталявалася грунтоўна. Траншэя, акопы былі глыбокія і вузкія, але не настолькі, каб там не павярнуўся. Акурат такія, адкуль і страляць зручна, і дзе можна ўкрыцца ад асколкаў пры бамбёжках і артабстрэлах. Жоўты пясок бруствераў прыкрывала густа нацярушаная трава.

Камбат паглядзеў уздоўж траншэі, твар яго нібы застыў. Праз хвіліну густыя бровы зварухнуліся.

— I доўга вы збіраецеся тут сядзець?

— Як будзе загадана,— бойка адказаў Гарнага і дадаў: — Мы і да наступлення гатовы.— Падазрона глянуў на Баталава: што азначае гэтае пытанне?

— То не лішне было б паслухаць пра вашу гатоўнасць.

Камандзір роты стараўся выглядаць упэўненым і рашучым. Пачаў расказваць.

Асаблівую ўвагу ён звяртаў на тое, як павінна разгортвацца атака. У розных сітуацыях і варыянтах. На стралковыя ўмацаванні, на пазіцыі мінамётчыкаў і артылерыстаў. Калі праціўнік адступае і калі кідаецца ў контратаку… Баталаў уважліва слухаў лейтэнанта і спадцішка прыглядаўся да яго.

Гарнага леташняй восенню скончыў ваеннае вучылішча і прыняў узвод. А калі на мінулым тыдні ў час бамбёжкі параніла ротнага, яго і прызначылі на гэтую пасаду.

Усе паважалі крыху мешкаватага з выгляду лейтэнанта: вытрыманы, сумленны, адкрыты. Казалі таксама, што душа ў яго чулая, пяшчотная — ён, прыкмецілі, рэгулярна пісаў пісьмы нявесце. Але бывала, што часам пад настрой, нязлосна, з блазенскай дураслівасцю, за вочы пакеплівалі з яго: ну і но-ос — бульбіна! Бог дваім нёс, ды шчасліўцу аднаму дастаўся…

— Добра, лейтэнант,— стрымана перапыніў Гарнагу Баталаў.— Цяпер вядзі далей, знаём з людзьмі.

Яны хадзілі па траншэях і акопах. Камбат правяраў, у якім стане зброя і амуніцыя, гутарыў з узводнымі, з байцамі. У час гэтых гутарак ён адчуваў: нешта хочацца ўспомніць. Але што? Адгадка, здавалася, вось-вось знойдзецца, ды не знаходзілася.

У траншэі з’явіўся сувязны штаба батальёна. Прыклаў руку да крыху ссунутай набакір выцвілай пілоткі, далажыў: капітан Садоўнікаў загадаў перадаць — камбата на семнадцать гадзін выклікае Пяты.

Выклікі ў штаб дывізіі Баталаў не лічыў нейкай асаблівай падзеяй. Аднак цяпер нешта насцярожыла яго. Нешта падказвала: наступіў, відаць, той рашаючы, самы адказны час. Гарнага, камандзір узвода і байцы, пачуўшы ад сувязнога пра выклік, прыціхлі, пазіралі на камбата пільна і напружана. Баталаў абвёў усіх спакойным позіркам. Каранасты, дужы, ён нагадваў добрага асілка.

— Што ж, таварышы чырвонаармейцы, затрымалі мы гітлераўцаў тут вось, на Дняпры, а цяпер дык ці не пара ўжо і даваць ім ад варот паварот,— сказаў да тых, што былі паблізу ад яго. Словы выгаворваў цвёрда, са знарочыстым прыціскам.

— Так точна, таварыш капітан, трэба ўжо гнаць гэтую погань з нашай зямлі,— адказаў прысадзісты сяржант.— Так турнуць, каб ажно ў іхнім фатэрляндзе завішчалі.

— Во-во, каб ажно там завішчалі Гітлер і ўся зграя яго. Галоўныя ж фашысцкія заправілы там сядзяць. Адтуль на смерць людзей накіроўваюць… Як ваша прозвішча?

— Сяржант Галаўчэня-Шакірзянаў, камандзір аддзялення…— адрапартаваў чырвонаармеец. Прамовіў і сцяў вусны. А па твары яго прайшлася ледзь улоўная дробная дрыготка. Баталаў адчуў, што сяржант нешта недагаворвае.

— Вы яшчэ што маеце сказаць, сяржант?

Галаўчэня-Шакірзянаў пазіраў на камбата дапытліва і пільна.

— Чаго маўчыце?

— Ад нечаканасці, таварыш капітан. Разгаворымся яшчэ.— Сяржант раптам павярнуўся да шчуплага курносага байца: — Дудка, можа, цытату? — Адразу падбадзёрыўся, нібы знайшоў якраз тое, што зараз ажывіць гаворку, растлумачыў: — Гэта кулямётчык. Другі нумар ручнога кулямёта радавы Дудка. Ён у нас, як гаворым пра што, цытатамі пацвярджае. Так Пушкін сказаў, так Горкі…

Дудка пачырванеў, збянтэжана выпрастаў па швах даўгапалыя загарэлыя рукі з чорнымі рыскамі пад ногцямі. Куточкі яго вуснаў горка пасунуліся ўніз.

— Не, я сам скажу, без цытаты,— ціха і павольна, быццам цераз сілу прагаварыў Галаўчэня-Шакірзянаў.— Нясцерпна балюча, таварыш капітан, крыўдна. I незразумела… Упэўнены былі… I ў песнях, і ў газетах, па радыё…— вострый вочы насцярожана паглядзелі на камбата, як злоўленыя на нядобрым.

У позірку Баталава спярша адбілася трывожнае здзіўленне і збянтэжанасць. Ды гэта толькі на момант. Ён схамянуўся, зірнуў на сяржанта сурова.

— Вы пра што, таварыш чырвонаармеец? — спытаў, ледзь звузіўшы вочы.

Баталаў ніяк не мог узяць у толк, сур’ёзна гаварыў сяржант ці так, легкадумна вырвалася ў яго. Тым часам тое недарэчнае спачуванне хутка выцяснялася злосцю. Стараючыся ўнікнуць у сэнс кожнага слова Галаўчэні-Шакірзянава, ён падумаў, што пра гэта, відаць, была тут гаворка да яго.

Тое, што выказаў сяржант, патрабавала ад Баталава адказу. Але што ён мог сказаць?.. У яго і ў самога смылела ў душы адчуванне якойсьці прытоенай, прыглушанай непамыснасці і згрызоты. Спявалі — сваёй зямлі вяршка не аддадзім. Ды вось жа бачыш!.. А чаму яно так здарылася?.. Ён са злосцю гнаў ад сябе гэтыя вярэдлівыя думкі-неўгамоны, адмахваўся ад іх, як ад нечага дужа шкоднага і нясцерпна-прыкрага… Ваяваць трэба, біць і біць пачвару, звяругу шалёнага. Смертным боем… Тым часам горкія думкі не пакідалі яго. Чаму адступаем? Няўжо ў немцаў зброя лепшая? Танкаў і самалётаў больш?.. Ліхаманкава, балюча шукаў адказу на гэтыя бязлітасныя і жахлівыя ў сваёй незразумеласці «чаму», але ўсякі раз натыкаўся на новыя, ад якіх аж гуло і трашчала ў галаве.

— Фашыст што, мацней, чым мы? Ці ваяваць лепш за нас умее? — цяжка, глуха прагаварыў Галаўчэня-Шакірзянаў.— Калі так яно, то чаму?

У гэтую мінуту ён выклікаў у камбата непрыязнасць, і Баталаву хацелася рэзка асадзіць яго: што за размовы, сяржант, адставіць! Ды нешта большае, чым тактоўнасць, якую камандзір павінен праяўляць да падначаленых, стрымлівала яго. Ён углядваўся ў вострыя неспакойныя вочы і ў самай глыбіні іх пабачыў адчай і смутак.

— У полі — дзве волі: чыя мацнейшая,— азваўся немалады шыракатвары баец, які пазіраў насуплена, набычыўшы круталобую галаву.— Няпраўда, наткнецца фашыст рылам на кулак.

Баталаў прыгледзеўся да яго, пазнаў: кулямётчык ручнога кулямёта радавы Кірычэнка, на вучэбнай стральбе са ста магчымых выбіваў дзевяноста восем — сто ачкоў.

3 лугу падзьмуў вецер, прынёс пахі красак і парахавога дыму.

I для Баталава самога, і для ўсіх было нечаканым, калі ён праз мінуту са знарочыстай жартаўлівасцю кінуў: