«Блакітная ноч»

Антон АЛЕШКА

БЛАКІТНАЯ НОЧ

Апавяданне

Ці даўно гэта было? Вось здаецца толькі ўчора давялося яму расстацца са стэпавай шырынёю палёў, з узгоркамі-узбярэжжамі серабрыстай паласы Дона. Ён едзе верхам і да яго цяпер нібы далятаюць гарачыя словы дзяўчыны, западаюць глыбока ў нутро і бяруць аберуч за сэрца:

— Ізэт, мой каханы...

Ізэт толькі што вярнуўся з суседняй заставы, саскочыў з каня і, ускінуўшы повад на слупок агародчыка, знік у памяшканні. Конь змакрэў і на ім камякамі збілася шэрсць. Ён трэ мордаю аб штакеты агарожы і бадай адчувае што хутка будзе адпачываць. Ізэт вышаў на ганак і з хвіліну затрымаўся, нешта абдумваючы, а пасля паволі павёў каня да канюшні. Покуль рассядлаў, паставіў яго на месца і накрыў папонай, дык і нахлынулі зноў успаміны пра хутар, пра знаёмых, пра Іру. Скрыпнулі вароты канюшні. Дзынкнула жлезам запора. Ізэт накіраваўся ў казарму. Пад нагамі паскрыпвае малады сняжок, а востры вецер з-за чорнага галля саду так і пячэ ў твар, залазіць у рукавы.

Ізэт невысокі, карчукаваты. Ды дзе яму было і быць рослым. Добра яшчэ і так пракідаўся, стаў на свае ногі. Сам ён аб сабе нічога не памятае. Ведае толькі, што суседзі гаварылі, ды калі стаў бегаць з падшпаркамі такімі як ён у бахчы па гарбузы, то заўсёды яго абдзельвалі насля ўдачы і яшчэ прыгражалі:

— Татаршчына... Морда...

А ўжо калі ён падрос, то аднойчы едучы з сенажаці яму Яўхім аб усім і ўталкаваў як след. Бацька яго быў казак і загінуў у першыя ж дні вайны на палетках Усходняй Прусіі. Гаспадарка трымалася на плячах яго маткі і сястры. Мусіць гады праз тры да іх зайшоў пажылы ўжо чалавек і наняўся на сенажаць. Як там яно было, хто яго ведае, толькі калі пайшоў увосень гэты чалавек, то матка стала цясней падвязваць паўразы хвартуха і меней паказвалася сярод жанчын. К новаму году ўжо не было як хавацца ад суседак, ды і гаворка пайшла па ўсяму хутару.

— Падумаць гэта, ад татарына...

А вясною дзяўчынка вазіла па дварэ каляску і суцішала вельмі ж ужо крыклівае дзіця. Гаспадыні не было дома, яна была ў полі. Гадоў праз два ад тыфусу памерла дэяўчынка і матка. Застаўся Ізэт адзін-адзінотаю. Узяў яго да сябе канцавы бяздзетны Паўлюк. І калі Ізэт, яшчэ малым хлапчуком рабіў дарожкі ў пяску насупроць Паўлюковае хаты, з сяла хлапчукі пускалі ў яго каменні і галасіста крычалі:

— Татарская морда!.. Татар...

Ізэт не разумеў што і к чаму тут, а пасля прывык, абабіўся і амаль не зважаў, калі на яго і вельмі ўжо насядалі. Думалася яму, што гэта так і трэба, а раз трэба дык і агрызацца няма чаго. Патрэплюць языкамі, а пасля і сціхнуць. Не завідным хлапчуком ён рос. Ну. проста так і тырчэлі косці. А калі гады праз паўтары, вясною напала на хутар банда і нічога не кажучы двое звязалі Паўлюка і павялі яго, ён застаўся з адной гаротнай бабкай. Потым адкрылася неяк нечакана новае жыццё для Ізэта. Ён стаў пастухом. Пасвіў з Ахрэмам хутарскія авечкі. Так бы яно мусіць было і надалей, каб не здарылася аднойчы, што бабка заснула і болей не прачыналася. Тады Ізэт наняўся да Халімона Якаўлевіча. Тут вось ён і пакаштаваў чаго і не жадалася. Прышлося рабіць усё, умець быць няпрыкметным, калі пільнае вока гаспадара цікавала злавіць на чым-небудзь. Выкручваўся Ізэт з усялякіх нягод так што і расці не было калі.

Яўхім да Ізэта адносіўся ну так, як старэйшы брат, мусіць таму, што адна рука іх ціснула, адны і тыя ж рыжыя вусы гаспадарылі над імі.

І аднойчы ўвосень выдаўся такі дзень, што ўстаўшы рана, Ізэту і Яўхіму не было работы. Не было таму, што Халімона добрыя людзі збіралі ў дарогу.

3 гэтага часу ў хаце засталіся жыць яны ўдваіх. Яўхім хутка ажаніўся, а Ізэт быў пасланы на курсы хатнікаў. Прыехаў у калгас ён неяк ужо на прадвесні. Кожны вечар праседжваў у хаце-чытальні каля прыёмніка. Збіралася многа моладзі. Пад вечар хадзіў к настаўніку: прасіў што растлумачыць, а што паказаць. Праз год стаў камсоргам комсамольскае арганізацыі калгаса.

Паабедаўшы ён вышаў у ленінскі куток, сеў за круглы столік з газетамі, закрыў далонямі твар і задумаўся. Яму сёння толькі што ў Макранах сустрэлася дзяўчына вельмі падобная да Іры. Ён нацягнуў тады павады і крыху не спыніў каня, утаропіўшыся шырока адкрытымі вачыма. Яна падміргнула яму і хутка знікла ў двор.

Ізэт бачыць перад сабою свой родны калгас, гурт моладзі за канцом хутара. Ён і яшчэ шэсць чалавек з хутара накіроўваюцца ў станіцу, а там куды прыдзецца. Для Ізэта ўсероўна дзе быць — ці тут паблізу, ці хоць на далёкую поўнач ехаць. Хлопцы-сябры неяк з зайдрасцю пазіраюць на ад'язджаючых у армію і жартуючы даюць апошнія парады. Ад'язджаючыя таксама ў вачавідкі зрабілі занадта ўжо дзелавы выгляд і ў гурце ідзе ажыўленая гаворка.

— Васька, глядзі, ад твайго клінка не адна фашысцкая галава зляціць. Добра даглядай каня, — раіць, стоячы каля Ваські, яго дзед Максім і пацягвае за падсмажаны тытуном вус. Лоб яго у зморшчынах і яму трэба задзіраць галаву, калі ён хоча глядзець у твар Ваську.

— Мы тут управімся і без цябе. А ты моцна трымай вінтоўку,— кажа дзед далей.

У Ізэта няма радні такое ўжо кроўнае, затое ад комсамольцаў няма адбою. Усякі хоча сказаць, параіць, паабяцаць. Адчуваючы, што хутка прыдзецца ад‘язджаць, Ізэт накіраваўся нібы к кабіне аўтобуса, ды зайшоў на другі бок дарогі і нясмела ўзяў за руку Іру.

— Аб чым думаеш, Ірка?

Яна пазірала за хутар у далёкую сінь стэпавай раўніны вялікімі чорнымі вачыма. Валасы смоллю выбіваліся з-пад зялёнае сетачкі і падалі, уючыся, на белую блузку. Яна глянула на Ізэта і ўздыхнуўшы адказала:

— Чаму я не магу паехаць так, як ты? А ўсё таму, што дзяўчына...

— Толькі і бяды.

Яна нахілілася да яго і вырваліся словы з самага сэрца, такія цёплыя, блізка-родныя:

— Мой каханы, глядзі. Будзь сталінскім казаком...

Нешта комам засела ў горле Ізэта і ён хрыплавата, коратка адказаў:

— Добра...

— На другое лета я прыеду да цябе, тады ўбачу...

Яна хвалявалася. Пад белай блузкай часта ўздымаліся грудзі.

Хлопцы садзіліся ў аўтобус. Ізэт нерашуча абняў Іру і пацалаваў у гарачыя губы.

— Прыедзь, глядзі...

Аўтобус плаўна ўзяў з месца. Стаяўшыя махалі хто чым: шапкамі, хусткамі. Так развіталіся яны. Назад ляцела знаёмая дарога. Ізэт пазіраў на шырокі Дон і зялёную сенажаць па той бок ракі.

... Ізэт устаў і прайшоўся па пакоі. Праўда ён невысокага росту, але плячысты. Каўнер рубашкі туга абцягвае яго загарэлы карак і з-пад каўняра выглядае белая палоска баціста. Ён пазірае ў вакно на аснежаныя палеткі. Чорныя шырокія бровы густа навісаюць над не меней чорнымі, такімі добрымі вачыма. Калі гляне ён на каго, дык здаецца, што ты з ім даўно ўжо быў знаёмы, амаль што не сябраваў, а гэта вось праз колькі часу зноў сустрэўся.

Hoc тонкі, з гарбінкай і некалькі прыжмураны пагляд. Адна толькі загана ў яго на твары засталася, гэта з малых год. Ён на вуліцы перасыпаў пясок і не ўчуў нават, як яго ледзь не пераехаў воз. Усё абышлося тым, што ён выкуліўся з-пад воза з разарванай верхняй губою. Неяк так зачапіла бярозавай затычкай ад кола і цяпер у яго на губе ад носа к краю рота цягнуўся белаваты шрам. Яшчэ з хвіліну пастаяў ён каля вакна і хацеў ісці, як зайшоў камандзір аддзялення.

— Як справы?

— Толькі што вярнуўся...

— Чаму не адпачываеш?

— Не утаміўся...

Камандзір аддзялення памаўчаў, зірнуў на Ізэта яшчэ раз і запытаў:

— Падрыхтаваўся несці сталінскую вахту?

— Усё перадумаў, абмеркаваў і магу сказаць — гатоў.

— Тады ідзі адпачывай.

— Можна...

Ізэт знік. Да вечара заставалася нямнога. Час прайшоў як бачыш. На заставе ўжо даўно адчуваўся ўздым. Лепшыя байцы рыхтаваліся несці вахту, а хто змяняўся і не быў у нарадзе з нецярплівасцю чакалі хутчэй пачуць словы роднага Сталіна.

Камандзір аддзялення зайшоў у радыё-пакой, паслухаў апошнія паведамленні і засеў каля вакна з палітруком.

— Хто з твайго аддзялення ідзе сёння?

Ён налічыў траіх.

Апошнім назваў Ізэта.

— Вельмі ўжо важны баец. Без заганы. Даўно сам рвецца. Ды што можа быць больш ганаровае, як несці вахту ў такі радасны час, калі там сабраліся лепшыя сыны радзімы прымаць Сталінскую Канстытуцыю. Шкода, што я толькі ўчора змяніўся.

— Гэта так. Але і астатнія... сам разумеет...

Палітрук вышаў. Камандзір аддзялення зайшоў у дзяжурнае памяшканне. Дзяжурны лейтэнант голасна гаварыў у тэлефон:

— Таварыш начальнік, усё гатова.

І паправіўшы сумку працівагаза, палажыў трубку на стол. У памяшканне зайшоў каравульны начальнік.

— Развод гатоў.

Пакуль праходзіў інструктаж, Ізэт стаяў і ўзіраўся ў малажавы твар начальніка заставы. Ён кракнуў і закончыў апрос байцоў. Прайшоў па ўтаптанаму снягу двара і паўтарыў яшчэ раз.

— Сёння дзень незвычайны. Пільнасць і пільнасць, як ніколі.