«Журба мая светлая»

Зіновій Прыгодзіч

Журба мая светлая

Упершыню сустрэў Новы год у горадзе, далёка ад дому.

Сабраліся ў інтэрнаце, у нашым васемнаццатым пакоі, - Мікола Верас, Алесь Шульга, Кандрат Бугаёў, Міхась Заранок, Валодзя Баравы, я ды яшчэ двое дзяўчат з другога курса, якіх запрасіў Алесь.

Каб было трохі вальней, адзін ложак разабралі і стол паставілі бліжэй да акна, якое мы яшчэ днём упрыгожылі пахкімі яловымі лапкамі, сняжынкамі з паперы.

Дзяўчаты былі незнаёмыя. Я бачыў іх першы раз, але мне яны спадабаліся. Асабліва меншая, чарнявая - Галя. Трымалася яна вельмі натуральна, свабодна.

Другую дзяўчыну звалі Ларысай. Спачатку я нават добра не разгледзеў яе, бо як толькі яна зайшла, Алесь адразу кінуўся да яе, пасадзіў на свой ложак, і яны загаварылі аб нечым сваім.

Галя памагла нам сабраць на стол. Выходзіла ў яе ўсё хутка, спрытна - я аж залюбаваўся. Паставіўшы апошні сподак, яна яшчэ раз акінула стол крытычным вокам і сказала:

- Ну, вось цяпер можна і віно ставіць.

Кандрат з гатоўнасцю дастаў з шафы аб'ёмную, набітую пляшкамі сумку. Убачыўшы яе, Галя ажно рукамі ўспляснула:

- Хлопчыкі, вы што? Ды тут жа на цэлы інтэрнат хопіць!

Кандрат задаволена рагатнуў:

- Запас бяды не чыніць.

Пакуль расстаўлялі бутэлькі, адкаркоўвалі шампанскае, у рэпрадуктары пачуўся знаёмы гул Краснай плошчы, і вось святочна-ўрачыста зайгралі куранты.

- Хлопцы, бакалы! Хутчэй! - Алесь узяўся разліваць пеністае шампанскае ў падстаўленыя шклянкі, кубкі.

Мы паднялі напоўненыя бакалы, і ў гэту хвіліну я адчуў, як сэрца маё нечакана агарнуў ціхі сум. Адыходзіў яшчэ адзін год, дзевятнаццаты, у маім жыцці. Яшчэ колькі секунд - і я пераступлю мяжу, за якой пачынаецца новы, нязведаны адрэзак часу. Усё, чым жыў, чаму радаваўся, засмучаўся да гэтага моманту, застанецца раптам ззаду, у кароткім журботным «летась»... І ўжо не вернешся, не паправіш зробленага не так, не запоўніш змарнаваных па сваёй ляноце дзён...

- Ну, што трымаеш, Жэня!

Я ачнуўся ад сваіх думак, пачокаўся разам з усімі і сказаў:

- Давайце вып'ем за мінулы год. За тое, што мы сталі студэнтамі.

Потым былі тосты яшчэ - і за Новы год, і за поспехі на экзаменах, і за нашых дзяўчат, і за студэнцкую дружбу.

Недзе а трэцяй гадзіне мы рушылі ў вестыбюль, дзе ўжо іграла музыка, чуваць была шумная, бязладная гамана.

Я танцаваў з Галяй.

Ніколі, здаецца, не бачыў такога гультая, як наш Кандрат Бугаёў. Ён лянуецца нават прынесці сабе хлеба. Будзе ісці дадому і нізавошта не зойдзе ў краму, калі тая на другім баку вуліцы. У пакоі ж можа праляжаць цэлыя суткі, а за кіпнем у кубавую не сходзіць.

Кандрат, бадай, адзіны сярод нас, хто з першага дня не піша канспектаў. На заняткі ён ходзіць з адным-адненькім блакнотам, які свабодна ўмяшчаецца ў кішэні і ў якім Кандрат на лекцыях звычайна накідвае чарнавікі сваіх любоўных пасланняў.

Дзесьці ў раёне, у якім ён працаваў да арміі, у яго быццам ёсць дзяўчына, і ён цяпер строчыць ёй доўгія пісьмы і нават прысвячае вершы. Цікава было б пачытаць гэтыя вершы! Але як мы з Валодзем Баравым ні падлабуньваліся да яго, каб паказаў хоць адзін, - не паказвае.

У бібліятэках Кандрат не бывае. Колькі мы вучымся - ні разу ніхто не бачыў яго ні ў «Ленінцы», ні ў «Купалаўцы». Прыходзіць з заняткаў, завальваецца на ложак і пачынае расказваць Алесю пра свае амурныя прыгоды.

З яго ляноты мы заўсёды смяёмся. Вось і ўчора мы наладзілі Кандрату яшчэ адно выпрабаванне. Як толькі ён заснуў, адчынілі насцеж фортку, а самі, накінуўшы на сябе паверх коўдраў яшчэ паліто, пачалі чакаць - што ж будзе? Праз паўгадзіны ў пакоі стала хоць сабак ганяй. Дзіва што - на дварэ каля дваццаці градусаў марозу! А Кандрат ляжыць пры самым акне. Устане ці не?

Спачатку ён, відаць, яшчэ сонны, заварушыўся, неспакойна заперабіраў нагамі. Потым перакруціўся на адзін бок, на другі. Нацягнуў коўдру на галаву. Не памагае! Нарэшце канчаткова прачнуўся і, зразумеўшы, што да чаго, прабубніў з-пад коўдры:

- Каму там горача? Зачыніце фортку!

Мы маўчым.

Прайшло яшчэ колькі часу. Кандрат курчыцца, сапе і, не вытрымаўшы, крычыць зноў:

- Я каму сказаў? Зачыніце фортку!

Мы ажно душымся ад смеху, але трываем, не адзываемся.

А халадэча ў пакоі ўжо невыносная! Мой ложак побач з Кандратавым, і я чую, як Кандрат ажно ляскае зубамі. Даведзены да шаленства, ён нарэшце высоўвае галаву з-пад коўдры і злосна, на ўвесь пакой крычыць:

- Зачыніце вы ці не?!

Доўга яшчэ лаяўся і круціўся на ложку Кандрат, урэшце зашыўся ажно пад матрац, але ўстаць зачыніць фортку паленаваўся.

У нашым пакоі «навасёл» - новенькая радыёла «Рэкорд». Прыз за лепшы пакой на нядаўнім конкурсе-аглядзе.

У вестыбюлі з гэтай нагоды студсавет павесіў вялізную «Маланку», і цяпер многія ў інтэрнаце глядзяць на нас хто са здзіўленнем, хто з зайздрасцю. Адны толькі старшакурснікі пасміхаюцца скептычна і паблажліва: маўляў, нічога - самі былі такія, павучыцеся - паразумнееце...

Радыёлу ад каменданта прывалок Кандрат Бугаёў. Урачыста паставіў яе на стол і, абвёўшы нас пераможным позіркам, задаволена пацёр рукі:

- Не грэх было б і замачыць!

- Табе б толькі замочваць! Ты от спачатку здай экзамены...

Кандрат рагатнуў, даў задні ход:

- Ну ладна. Зубрыце, зубрыце...

Складаны чалавек гэты Кандрат. Недзе яшчэ на пачатку зімы ў мяне з ім адбылася непрыемная сутычка.

Насоўваліся першыя халады, аднак батарэі пакуль не грэлі, і ўначы ў пакоі было студзёна. Мёрз нават я пад сваёй шарсцяною коўдрай, якую прывёз з дому. А ў астатніх жа - байкавыя...

Прыходжу аднойчы з бібліятэкі, гляджу - замест маёй коўдры ляжыць нейкая іншая. «Што такое?» - і тут жа заўважаю сваю коўдру на Кандратавым ложку. Ляжыць ён на ёй, накрыўшы свае валасатыя ногі, ад якіх вечна цягнула потам, і пачытвае кніжку.

- Хто табе дазволіў браць чужое? - кажу я яму, ледзь стрымліваючыся. - Пакладзі зараз жа, дзе ўзяў.

Кандрат ляніва павярнуў галаву:

- Хм... Абыдзешся, салага.

Я рашуча падступіў да яго ложка:

- Ану ўставай! - і пачаў выцягваць з-пад яго сваю коўдру.

Калматыя бровы Кандрата цяжка сышліся на тоўстым чырвоным пераноссі, і ён, сапучы, падняўся.

- Я табе, салага, зараз накамандую!

І не паспеў я што-небудзь сказаць, як ён кінуў мяне на ложак і, нібы раз'ятраны бугай, наваліўся на мяне, балюча здушыў рукамі горла.

Невядома, чым бы ўсё гэта скончылася, калі б не ўмяшаўся Валодзя Баравы.

З Кандратам пасля гэтага мы не размаўлялі нешта з месяц. Цяпер мы з ім нібыта і паладзілі, аднак непрыемны асадак на душы застаўся...

А так у пакоі ў нас усе харошыя хлопцы. Асабліва блізка сышліся мы з Міколам Верасам. Спачатку, праўда, ён здаўся мне нейкім надзьмута-самаўпэўненым дзіваком. Першы месяц ён амаль ні з кім не размаўляў. Моўчкі ўставаў раніцай, доўга, акуратна чысціў зубы, галіўся, намазваўся ласьёнам, брыльянцінам. Пасля даставаў з чамадана кавалак вэнджанага мяса або духмянай каўбасы і нетаропка, са смакам еў. На заняткі і з заняткаў хадзіў адзін. На лекцыях засяроджана і старанна пісаў канспекты. Вечарам моўчкі клаўся спаць, павярнуўшыся тварам да сцяны.

Мяне гэта не толькі здзіўляла, але і злавала, і я не прамінаў, каб не зачапіць, не падкалоць Вераса. Памятаю, неяк вечарам Міхась усё прыставаў да яго:

- Коля, ну пойдзем у кіно, га?

Той адгаворваўся:

- Ай, што там цікавага...

- Ну пойдзем? Такі фільм!

- Не хачу.

Я не вытрымаў:

- Кінь ты, Міша. Дай лепш яму якую брашуру - хай моўчкі грызе сабе.

Мікола ўскіпеў:

- А т-табе якая справа, ш-што я раблю! Чаго т-ты лезеш у маё жыццё?

Мы тады пасварыліся, нагаварыўшы адзін аднаму шмат крыўднага, несправядлівага. А назаўтра абодва адчувалі сябе няёмка.

Пазней, калі мы памірыліся і пасябравалі, я зразумеў, што Мікола не такі ўжо і маўчун. Проста ён трохі заікаецца і таму не спяшаўся першыя дні кідацца з намі ў гаворку. Потым Верас прывык да нас, мы да яго. Паступова знікаў, быццам раставаў той ледзяны панцыр маўчання, у які ён сам сябе быў закаваў. І неяк неўзаметку Мікола стаў сярод нас першым аўтарытэтам. Ён скарыў нас усіх сваімі ведамі. Хто і аб чым толькі не пытаўся ў яго!

- Коля, ці чуў ты што-небудзь пра глыбінны гіпноз?

- Дзе ўпершыню быў распрацаваны каляндар?

І я не памятаю, каб Верас калі-небудзь сказаў «не ведаю». Даў жа Бог памяць! І калі ён паспеў так начытацца?

Самы ўзнёслы, самы рамантычны жыхар нашай «абіцелі» - Валодзя Баравы. Прызнаны на факультэце паэт. Безупынку сыпле вершамі. А яшчэ больш смяецца. Арыгінальны ў яго смех. Вельмі ж нагадвае работу сапсаванага матора. Вось-вось, здаецца, заглухне, сціхне, але не, дзесьці прарвецца нешта, і зноў - га-га-га! - звонка, бадзёра. Потым зноўку цішэй, радзей. І от колькі ні слухаю - ніколі не магу ўгадаць, калі ён перастане смяяцца.

Міхась Заранок - мой аднагодак, усяго на тры месяцы старэйшы за мяне. Добры хлопец, шчыры, непасрэдны. Толькі вельмі ж ужо нейкі кніжны, як кажа пра яго Алесь Шульга, без сваіх думак, без сваіх поглядаў на жыццё. На ўсё ў яго гатовыя, завучаныя фразы і меркі.

Пачалася сесія. Першае маё студэнцкае жніво. «Жніво» - з лёгкай рукі нашага выкладчыка Міхася Рыгоравіча Куліка. Сваю ўступную лекцыю па гісторыі антычнай літаратуры ён пачаў такімі словамі: