«Ноч перад нядзеляю»

Зіновій ПРЫГОДЗІЧ

НОЧ ПЕРАД НЯДЗЕЛЯЮ

У сенцах нешта ўпала, загрукацела, і Марыля ўстрывожана падхапілася: «Мусіць, зноў гэты рыштант улез!..»

Але не ступіла і кроку - пацямнела ўваччу, зрабілася моташна, млява. Каб не ўпасці, апусцілася, прысела на край ложка, абаперлася няцвёрдымі рукамі.

З сянец пачуўся злосны голас:

- Вечна ўсё пад нагамі валяецца! Галаву можна скруціць. Кажы не кажы - адно...

«Саня прыйшла... - адлегла ў старой ад сэрца. - А я ўжэ думала, мо што з малым...»

Паспакайнелая, яна пасядзела яшчэ колькі хвілін, счакала, пакуль пасвятлее ўваччу, адпусціць непрыемная слабасць. Выйшла ў кухню.

Дачка злосна бразгала віламі ў качарэжніку - збіралася, пэўна, даставаць з печы бульбу.

«От жэ натура... - падумала Марыля з сумам. - Калі што не па ёй, будзе як бура. Надзьмутая, вачыма бліскае - не азывайса».

Саня ўбачыла маці, але і галавы не павярнула, грымела чыгунамі ў печы.

- Разваяваласа!.. - не вытрымала Марыля, ступіла да печы. - Ідзі от, збірайса на работу. Сама замяшаю. Давай сюды.

- На вас паспадзявайса... - Саня выцягнула на прыпек пузаты чыгун. - Паспадзявайса, дак свінні і хлеў разнясуць.

- Нічога з імі не зробіцца. Рано ж яшчэ...

- Рано! Канечне, калі спіш, то яно заўсёды рано.

Марылю кальнула гэтае крыўднае «калі спіш», але стрымалася, сказала спакойна:

- Аге ж. Не адной табе спаць.

Дачка моўчкі завіхалася ля печы. Накрыўшы чыгун анучай, якая заўсёды была пад рукою, пад прыпекам, павалакла яго адцэджваць. Высыпала бульбу ў цабэрак, стала яе таўчы. Таўкла хапатліва, нервова. Ані слова да маці.

Марылі была непрыемна гэта варожая цішыня. Папыталася:

- А Паўлік дзе? На дварэ?

- Гэто ў вас трэба папытацца - дзе? - бырснула Саня і, падцяўшы губы, як бы ўжо нават не матцы, а ціха, самой сабе, стала жаліцца: - Лётаеш, рвешся на рабоце, свету белага не бачыш, а тут адно дзіця папросіш паглядзець - і то як след не дагледзяць...

Марыля прамаўчала, уздзела свае старэнькія, стаптаныя ўжо пантоплі, накінула хустку і выйшла з хаты.

Праўнука на двары не было.

«Зноў недзе з Шарыкам...» - падумала яна і падышла да сабачай будкі, куды ўзяў моду хавацца Паўлік. Нагнуўшыся над будкай, гукнула:

У будцы нешта заварушылася, здалося, нават пырснула смехам.

- Ах ты!.. Ану вылазь! Каму кажу?

З цёмнай, паўкругам, дзіркі высунуў калматую галаву Шарык.

- Цьфу ты, халера! - адышлася Марыля і азірнулася наўкол з неспакоем. - Куды ж яго нячыстая сіла панесла? От жа неслух! І прыказвала ж гіцлю далёка не адлучацца, і прасіла. Дак не ж, павіхурыўся недзе. Хоць ты, як гэтага Шарыка, на дрот прывязвай.

Малога не было ні ў паветцы, ля цацак, ні ў гаражы, куды ён часам залазіў і шкодзіў - раскідваў на паліцах рознае жалеззе, крэмзаў новенькія «Жыгулі».

Бы скрозь зямлю праваліўся.

Заставалася адно - канаўка. І Марыля прама па загону - бульбу ж выкапалі - подбежкам заспяшалася да канаўкі, што ішла адразу за агародамі. Некалі гэта была быстрая, са светлай вадой і травяністымі берагамі рэчачка, але пасля таго як меліяратары пагулі, пагрукаталі тут са сваімі экскаватарамі ды бульдозерамі, яна перасохла, засталіся адны лужыны, дзе маглі толькі напіцца гусі, качкі, паплёскацца дзеці.

Паўліка сюды не пускалі. Яшчэ ж і трох няма! А яно вось, жабянё, узяло дый уцякло само. Малое яшчэ, дурное, наробіць бяды. Не лета ж, вада - халодная...

Трывога падганяла Марылю, і яна, блытаючыся ў сухім бадыллі, праставала да канаўкі. Але дарога, якую звычайна прабягала незаўважна, здавалася цяпер бясконца доўгай. Задыхалася гэтак, што зноў пацямнела ўваччу.

Ды вось і канаўка...

Малы быў тут. Яна адразу пазнала яго - па чырвонай куртачцы - сярод хлапчукоў, якія поркаліся пад мастком, ля самай вады.

- Па... Паўлік... - хацела строга, моцна гукнуць Марыля, але з грудзей вырваўся сіплы, здаўлены гук. Малы, аднак, пачуў.

- Баба, баба! Глядзі, што я знайшоў! - кінуўся да яе Паўлік і працягнуў на далоньцы запэцканую ў гразь ракавінку.

Ну што ты з ім будзеш рабіць! Яшчэ хвіліну назад у Марылі кіпелі злосць і жаданне адсцёбаць як след гэтага неслуха, а цяпер адно толькі таргануліся ў нейкай няпэўнай усмешцы вусны.

- Ах ты, гіцаль-гіцаль... Я там шукаю яго, галаву скруціла, а ён... Хто дазваляў ісці сюды, га?

Паўлік спахмурнеў, вінавата апусціў вочы. Марыля ўбачыла, што малы па калені мокры, у гразі не толькі штонікі, але і новая чырвоная куртачка.

- Лазіў у ваду? Прастудзіцца захацеў? - злосць абудзілася ў Марылі. - Я вось табе зараз пакажу. Ану марш дахаты, разбойнік!

Паўлік, шмаргануўшы носам, сігануў ужо быў у разору, але яна гукнула:

- Стой! Пачакай... - Падышла, узяла яго за руку. - Будзе нам сёння з табою...

Марыля пабаялася адразу весці малога - мокрага, бруднага - у хату і рашыла памыць, пераапрануць яго ў паветцы. Схадзіла ўзяла сухую адзежу, чаравічкі, напусціла ў вядро з вялікага чорнага бака, які зяць прыстасаваў пад душ, цёплай вады. І толькі ўзялася здымаць малому штонікі, як за спінаю нечакана - Марыля ажно ўздрыгнула - пачуўся Санін голас:

- Паўлічак, дзіцятко маё, дзе ж гэто ты так уквэцаўса?

- На канаўцы!

- На канаўцы! - жахнулася Саня. - Гэто ж дзіця магло і ўтапіцца! Беднае маё дзіцятко...

Паставіўшы на зямлю вёдры з мяшанкаю, Саня кінулася да Паўліка, апусцілася на калені, стала паспешліва, нервова расшпільваць брудную куртачку, сцягваць мокрыя штонікі.

- Вось і давер, вось і пакінь... - прыгаворвала яна. - Бедная мая сірацінка! Коцік мой залаценькі!

Марыля разгублена, вінавата стаяла побач, не ведаючы, за што ўзяцца. Памкнулася была памагчы Сані, але тая толькі бліснула вачыма:

- Адыдзіце лепш! Памаглі ўжэ. Цяпер няма чаго. Хай толькі захварэе. Хай толькі захварэе!

- Захварэе, дак вылечу. Ты ж з ім сядзець не будзеш.

- Ну, канечне, вам так шчэ й лепш. Вам абы яно ляжало, абы клопату було менш.

- Аге, у адной толькі цябе душа баліць.

- Бо і баліць! З такою нянькаю будзе балець.

- А я да цябе ў нянькі і не наймаласа. Не трэба мая помач - магу пайсці.

Саня разагнулася, узялася рукамі ў бокі:

- От, напужалі. Ай-яй-яй... Можаце ісці! Як-небудзь абыдземса!

- Ну і на здароўе.

Да сваёй хаты, што стаяла насупраць, праз вуліцу, старая ледзь даплялася. Пераступіўшы родны парог, зняможана апусцілася на лаву і, калі ўбачыла са сцяны строгі, але разам з тым нейкі спачувальны Кандратаў позірк, не магла ўжо стрымацца. Крыўда перахапіла дыханне, балюча запякла ў грудзях, і ёй зноў стала кепска.

Колькі яна ляжала гэтак, нераспранутая, у хустцы, Марыля не памятае. Ледзь дайшла да ложка - і як правалілася ў нейкае цяжкае забыццё. Калі ачнулася, у хаце было ўжо цёмна. Доўга не магла даўмецца: дзе яна, што з ёю? Нарэшце здагадалася: гэта ж яна дома, у сваёй хаце. І адразу прыгадалася ўсё, што адбылося сягоння.

...Яна ўстала як звычайна, калі яшчэ толькі бралася на світанне. Прынесла з істопкі бульбы, памыла, насыпала ў чыгуны - лепшую, гладчэйшую - сабе, драбнейшую - свінням. Запаліла ў печы. Узялася замешваць цеста - малому на аладкі. Апошнім часам Паўлік нічога не хацеў есці, акрамя гэтых аладак з варэннем. Марыля нават сварылася на Саню, што яна вельмі ж ужо дагаджае малому, псуе яго гэтымі ласонікамі, але тая толькі махнула рукою: «Хай есць, што яму хочацца. Мне яму нічога не шкода».

- Добрай раніцы, мама, - са спальні выйшаў Віктар, яе зяць.

- Здароў, здароў! - прыветліва адгукнулася Марыля. - Чаго так рано падхапіўса?

Віктар дастаў з халадзільніка слоік малака, са смакам напіўся, крактануў:

- А-а, добра!.. Хачу падскочыць на Востраў. Нагледзеў там адзін куточак ля канаўкі. Трава, як чай. Капы са дзве будзе.

- А брыгадзір?

- З брыгадзірам ужо дамовіўся. Вось толькі б Жамойда не нарваўся. А вечарам падскочу на машыне - забяру, дасушыцца на двары.

- Няблаго було б. Толькі глядзі, коб абышлоса... З гэтым чортам жартачкі кепскія.

Новага старшыню - Жамойду, якога нядаўна прыслалі ў іхні калгас, пабойваліся. І дзе толькі выкапалі яго такога - злога, унурыстага? Ранейшы, бывала, міма людзей ніколі не праедзе, падыдзе, пагаворыць, папытаецца: што, як? А гэты праскочыць, не падымаючы галавы, нават не павітаецца. І ўсё бегае, злодзеяў шукае. Кажуць, нават ноччу па балоце гойсае. Нельга ж так усіх падазраваць. З людзьмі трэба па-людску. Нечым жа трэба карміць сваю скаціну. А ён нават пожню, якую спрадвеку тут касілі, і тую забараніў касіць. Вольга Кавалішына выйшла была з касою на Шнуры, дык наляцеў з пенаю на губах, касу паламаў і саму ледзь не набіў - не паглядзеў, што ўдава, што даярка. Плакала тады Вольга, кляла Жамойду, хацела кінуць ферму, але куды дзенешся - у хаце трое едакоў. А людзі таксама - пагаварылі кожны ў сваім кутку і заціхлі. Кажуць, толькі аграном асмеліўся быў сказаць пра гэта на праўленні калгаса, але Жамойда і на яго наляцеў. Ніхто не азваўся, не падтрымаў агранома, і той замоўк. Пасля гэтага новы старшыня зусім расперазаўся. Нікога не прызнае. Нашто ўжо яе зяць, Віктар, да любога, здаецца, падыход знойдзе, а тут пакуль, як ні стараецца, нічога не выходзіць. Таму і затрывожылася, калі той сабраўся на Востраў касіць. Самавольна.

- Нічога, - бадзёра сказаў Віктар. - Ваўкоў баяцца - у лес не хадзіць.

Ён даеў падсмажаныя скрылі мяса, устаў:

- Дзякую, мама.