«Аповед пра век Траянаў»

Ганна Навасельцава

Аповед пра век Траянаў

(Міфалагічнае)

Смяяўся звонка. Неспатольна прагнуў выпіць сваім шаломам сіні свет. Ужо трымаў у руках глыбокі, бяздонны, закаваны ў жалезныя берагi. Узiраўся. Вагаўся. Баяўся выпусціць... Ці бачыў што? Быў жа такім прагным, якім можа рабіцца адно смяротны, гнаны нясцерпным жаданнем стаць самым... Шаноўным. Слаўным! I ўсё выпіць дарэшты, бы той цуда-юда. Я некалі бачыў яго. Лятавы. Праніклівы. Сквапны.

Мы стаялі за гэтым прагным утрох, нябачныя, неадступныя. I цешыўся моцна чарадзейны Баян і ўжо быў гатовы высока ўзнесці яго ў славе. Абыякава маўчаў вячысты Траян, за безліч стагоддзяў ці аднойчы бачыў важна-шаноўных, ці аднойчы сустракаў дапраўды слаўных, дык чаму ж дзівіцца... А я? Ніхто. Зусім не боскі, ані колькі не вечны. Чаму не схацеў бласлаўляць гэтага, з цяжкім шаломам? Ведаў жа, што і лёс ягоны будзе цяжкім...

Шкадаваў. А каго... Цябе, вялікі сінявокі Доне, ты ж брат родны майго Дняпра Славуціча, дарма, што плешчаш спеўна ў шаломе халодным. Сам халодны, сам неспатольны... Хоць няма такой смагі, якую б ты не здолеў наталіць. Хто ж гэта цягнецца да тваёй прыгажосці? Хто ж гэта пагражае тваёй велічы... Не змог бы за цябе дараваць нікому.

— Блаславі яго. Ён — смелы абаронца, — не так сказаў Баян, як папрасіў.

Абыякава змаўчаў Траян, не ўзрадаваўся новаму герою. А каму мог узрадавацца? Ахвоча паглядзеў бы на такога...

Не блаславіў, хоць і самому было смуткоўна. Смелы абаронца адно ў тваіх песнях. Не паверыў у гэтага смяротнага ды на цуду-юду падобнага!

— Хітры ж ты! — усміхнуўся мне ласкава, Баяне. — Але памятай, што ні хітраму, ні спрытнаму, ні чарадзею дасціпнаму...

— Волі нашай не мінуць! — цепнуў усёвідушчымі вачыма Траян. — Не зайздросці смяротнай славе! Не кліч задарма Карну, як рабіў некалі...

Я змаўчаў. Яшчэ пабарукаюся з вашай воляй. Яшчэ пагляджу на цябе, Ба­яне, які лёгка пабег па гонкім высозным ствале палахлівай рыжай вавёрачкай! Куды, то ж добра ведаю, але як абярнуўся... I лоўка, і таропка. Паважаю цябе, ведны ўнуча, хоць і слухаешся безадмоўна дзедавага слова.

Я ж слухацца не люблю. Мабыць, чуйна хвалююся, як гудамі-перагудамі азываюцца па-над светам твае вяшчунныя гуслі, шукаючы шчырага сэрца са­бе на спажыву. Чыё-небудзь, можа, і знойдуць, але не маё, не маё... Разум­ным стаў! Дзёрзкім...

За тое стаўся гэтакім, што не любіць дзёрзкіх Вялес. Хоць без такіх праніклівых, як я, ці множыў бы ён свае вялізныя зямныя багацці? А можа, падземныя... Ці пагадніліся б суладна тыя, хто да бойкі ахвочы, за меч лёгка хапаецца... «Маўчы!» — шыпіць мне раззлавана з-пад зямлі, дзе знікае глыбокая, як жыццё, сіняя вада. — «Не табе прасіць міру, не табе цягнуцца да згоды». Гэта праўда... I журліва, і скрушна, хоць умыйся салёнай слязой... Ды не сумуецца і не плачацца. За тое не плачацца, што многа болей за Вялеса не церпіць дзёрзкіх Пярун. Мяне ж не церпіць! Гняўлівы. Палымяны. Збройны... Улюбёны ў бітву!

Бітвы я не люблю. Як і зброі. Як і смерці...

— Грым-га-га! Грым-га-га! — азываецца з-пад неба пошчыкавы грамаўнічны голас, як цяжкі трапяткі дакор майго сумлення. — Не табе ўцякаць ад бітвы!

Гэта праўда. Як ёсць праўда... Але ўцяку! Збягу як-небудзь... Не зловіш. Не дагоніш. Свеціць мне ноч надзеяй на паратунак. Сузіраю зямлю прыжмураным вокам нізкага веташка, ці ўсё толькі бачу? Не, зусім не сузіраю. Бягу лясамі, бягу палеткамі, скачу лёгка праз плыткія рэкі, а самому здаецца, што вось-вось дацягнуся да прасіняга пашчай... I праглыну! Ці такі смачны, як прыгожы... Не! Навошта я думаю пра гэта?

Але ж думаю і не магу сам сябе судзіць. За іншых, мабыць, рашаць прасцей. Караць, не дараваць... Ці дараваць замнога, што нават самому прыкра... Не праглыну іскрысты, зманлівы, а то стануся ўраз магутным Дзівам. Не жадаю таго! Не шукаю сілы, а чаго прагну? Чаго баюся... Хоць, калі падумаць, то не сілы я баюся...

Шчыра баюся праўды.

— А памятаеш, воўча, як трымаў ты ў шаломе сіні Дняпро Славуціч?

Трымаў у палоне. Прагнуў выпіць. Прагнуў стацца слаўным...

Лагодны, спагадны, загадкавы, прачулы... Пра каго ж гэта так думаецца? Не ведаю! А пра сябе скажу без лішняй хвальбы, што быў такім чыстым, як сіняя бруістая глыб. Кожнай кропляй сваёй збіраў славу, якой звінець у вяках. Ад таго жадаў не ў шаломе збройным ціха плёхаць, а ўдацца сінню чалавечых вачэй... Сузіраць усю-ўсю зямлю! Прайсці чалавечай хадою. Дакрануцца чалавечай рукою. Хоць як можна было патрапіць у цёплыя чалавечыя вочы?

Відаць, можна было. Якраз нахіліўся да мяне адзін, чарамі спавіны... Загледзеўся на сябе самога. Не, гэта я сам нахіліўся да спатольнай вады, здзівіўся сваёй прыгажосці. Узрадаваўся. Захваляваўся. I стаў размаўляць і з высокім небам, і з цёмнай зямлёю, і з ясным сонцам...

Яно, ласкавае, мілае, чалавечым голасам мне тады сказала:

— А перабяжы мне шлях! Разаб'еш чужую халодную славу, а моцна збярэш сваю, легендавую, звонкую. Усю сваю славу... Век твой будзе вялікім. I доўгім-доўгім!

Бліснула спакушальна ясным промнем... Пра што яшчэ марыць, як здарыцца заступіць самому трысветламу! Як само найяскравае цябе з лёгкім паклонам вітае... Памятае гэтыя словы гуллівая дзвінская вада, дачулася і строгая, дняпроўская... А пасля ўведалі і малыя, і вялікія рэкі, як перабягаў шлях... Памыляўся, вагаўся, баяўся... Смяяўся з мяне ты, Дняпро Славуціч, уладар усіх светлых імклівых рэк, казаў, што не быць мне вялікім князем. Дарэмна раздаю гарады! Што чары вялікія сабраў, а волі чалавечай у іх не знайшоў. Не здабыў...

Дарэмна смяяўся з мяне. Здабыў чалавечую волю. I тады, Дняпро Славуціч, ты патрапіў у мой шалом... А можа, гэта прыснілася мне... I зблытаўся мой доўгі сон з чароўнай явай.

Проста перакуліўся ў хамут, як у вір з галавою. Навошта? А чаго не зробіш, здабываючы волю... На волю праз хамут! Воля... Чары... Надзея. Лапы з таго хуткія, воўчыя, вочы іскрыста-агнёвыя, а сэрца... Сэрца чалавечае. Праз цемру бягу, людзей не сустракаю, скарбаў не чакаю, на здані зусім не зважаю. Імхі дрыгвяністыя пад нагамі, мяккія, нават пяшчотныя. Веташок. Масток. Звонкі дубовы лісток, які так адчайна трымцеў, каб мне вяшчунна прамовіць... Валунок. Пясок-пясочак... Не пачуў яго, хрумсткага, пад нагамі. Не, пад лапамі. У мяне ж воўчыя лапы...

I ты, Жэля, якая даўно спадзявалася на сустрэчу па гэты бок хамута...

— А ты ж мой чаканы! А ты ж мой жаданы! — прывітала мяне, усміхнуўшыся чырвонымі заплаканымі вачыма. — Ідзі да мяне! Iдзi...

Ураз супыніўся, адчуўшы, як пляжыць цябе невыносны жаль. Як моцна хочацца табе спачування і спагады... Як глуха і адчайна стукае маё сэрца. Не пайшоў. Ты паплыла да мяне нячуткай хадою. I спалохаўся тады, што атуліш мяне слязьмі, што дарэшты забярэш усю радасць... Адхінуўся, схамянуўся. Спытаў, чаго ж хочаш...

— А пусці мяне ў людскі свет, — папрасіла ласкава ды абяцала. — Я ворагаў тваіх дакрануся, а сяброў ані зачаплю... Цябе, слабога і смяротнага, зраблю слаўным!

— Не пушчу, Жэля! Занадта ты жалобная... Увесь свет слязьмі зальеш! Ды не сваімі, а чалавечымі...

— А чым жа дрэнныя салёныя чалавечыя слёзы? — запытала, уздыхнуўшы чакальна. — Як плача нехта, то не падманвае, не здраднічае... Шчырым робіцца, хоць ты з яго дзівіся!

— А я з такога дзівіцца не буду! — прамовіў ёй цвёрда.

Пачула мой адказ і засмяялася глуха, надрыўна. Як быццам заплакала. Не, усё ж засмяялася, а з нечага так шкадобна стала... Цёмна, няветла.

— Ды што я ў цябе прашуся. Хоць і зыркі, хоць і палымяны, але ж смяротны... Сама ў людскі свет патраплю! Смяротнага лёгка змагу!

I пацягнулася да мяне жалезнымі кіпцюрамі... Гэта не дзіва, як у цябе такія чорныя, бліскучыя, доўгія... Ведама, жальба пакідае глыбокія драпіны, як ні круціся. Дык што паробіш? Кінуўся бегчы з усіх ваўчыных ног, а ты, Жэля, за мною лёгкай лебядзінай хадою плывеш, а ні на крок не адстаеш! Адно дзе ступіш, там жоўты пясочак пляжыцца на цёмнае балота... Зусім змакае ад слёз.

Ці многа, ці мала бег, а сталі ценька дрыжэць моцныя лапы. А Жэля ўжо ні глядзіць нават, адно чакае ганарыста, калі зусім супынюся. Не здолею вечна бегчы, а ёй спяшацца няма куды. Няма смуткоўнай скону, бо няма стомы... Не выпусціць мяне з хамута!

Цяжкага, прыкрага, бо сам на сябе ўздзеў... Але чамусьці думаецца зусім не пра тое. Успамінаюцца мне сінія вочы Дняпра Славуціча. Мроіцца, што ён, слава-слаўны, скруціў бы той хамут у хамут... I здаецца, быццам ведаю, што гэта я сам учыню такое.

Узгадаў празрыстую радасць, якая сэрца цешыць прачулай песняй. Спадзявальнай, чалавечай. I як зыкамі вясёлымі плёхаюць хвалі, самі за гуслямі звонкімі гоняцца. А гуслі-перагуды... Не, гэта гусляр праніклівы самую шчырую радасць сабраў як быццам з усяго свету... Ад таго я зрабіўся ў сем разоў за сябе дужэйшым! Чаўны ды ладдзі незлічоныя цягну, яктыя бязважкія лісцінкі, берагі высокія выгінаю, а і зусім не зважаю, як з рэхам ламлю зімовыя крыгі. Прасторамі разбягаюся, мінаю вёскі, мінаю вёрсты! Збіраю зімы, збіраю ле­ты... Хлопчыка малога за руку трымаю, а ён ужо такі дарослы! Панёс маю сінечу ў сваім сэрцы... Да мора далёкага. Да спраў слаўных!

— Гэй ты, Жэля жалобная! Пойдзем са мною ў свет вялікі. Смяяцца навучу, радавацца самой ды іншых радаваць! Забудзешся на чырвоныя слё­зы...

I адказала Жэля жалобная, чорная, адказала некаму, але ж не вясёламу мне:

— Не пайду з табой нікуды, а яшчэ пакараю цябе, Дняпро Славуціч!