«Беларусы і (р)эвалюцыя»

Ганна Севярынец.

БЕЛАРУСЫ і (Р)ЭВАЛЮЦЫЯ

У адной з грунтоўных анлайн-гутарак, арганізаваных Беларускім калегіюмам, Макс Шчур агучыў ці не самае балючае пытанне сённяшняга дня: чаму мы, беларусы, у сваім супрацьстаянні таталітарнаму рэжыму па сёння не перамаглі?

З усіх пытанняў, якія паўстаюць перад намі цяпер, гэта – найважнейшае. Сапраўды: маючы абсалютна ўсе ўмовы для перамогі (надзвычайную колькасць прыхільнікаў перамен, тысячы гераічных учынкаў, самаахвярнасць не толькі ўмоўных лідараў і публічных людзей, але самаахвярнасць шараговых удзельнікаў маніфестацый, акцый, пікетаў, не дзеля славы альбо прамоцыі, а дзеля праўды, дэградацыю эканамічнага жыцця, відавочную заканамернасць “вярхі не могуць, нізы не хочуць”, унікальнае яднанне пакаленняў і прафесійных супольнасцяў вакол агульнай мэты) – маючы ўсе складнікі паспяховай рэвалюцыі, чаму мы ўсё яшчэ не перамаглі? Чаму наогул беларускія рэвалюцыі, ад Касцюшкі да Каліноўскага, ад беларусізацыі дваццатых да адраджэння дзевяностых, не перамагаюць? І ці ёсць у нас нарэшце шанец? І калі ёсць – дзе ён?

Сказаць па праўдзе, я не думаю, што ў гэтым глабальным працэсе – амаль трохсотгадовае змаганне беларусаў за права “людзьмі звацца” – першасную ролю іграе геапалітыка альбо эканоміка. Яны, безумоўна, важныя складнікі – але не першасныя. Калі б справа была толькі ў палітычных альбо эканамічных варунках, мы б змянілі краіну шчэ ўвосень.

Мне думаецца, справа ў тым, што абагульнена называецца “нацыянальным характарам”.

Мы як мы ёсць

Гаворчы пра “нацыянальны характар”, мы, безумоўна, мусім ісці на рызыкоўныя абагульненні і публіцыстычныя дапушчэнні, болей за тое, у дваццаць першым стагоддзі іншы раз даводзіцца сумнявацца, ці можам мы з чыстым сумленнем выкарыстоўваць тэрмін “нацыянальнае” як нагоду для будзь-якога абагульнення. Тэорыя “нацыянальных характараў” падверглася грунтоўнай крытыцы яшчэ ў пяцідзясятыя гады мінулага стагоддзя, дык ці маем мы права цяпер тлумачыць сучасныя з’явы ў такім анахранічным ключы? Мне падаецца, ў дачыненні менавіта да беларусаў, што з вялікім спазненнем адносна суседзяў фарміруюцца як нацыя і адначасова даюць свету нагоду паразважаць, што ёсць “нацыянальнае” і ці не варта вярнуцца да менавіта “нацыянальных” вызначэнняў і абгрунтаванняў грамадскіх каштоўнасцяў, такія абагульненні можна сабе дазволіць (спазняцца дык спазняцца).

Адкуль бярэцца наогул фармулёўка “нацыянальнага характару”? Якім чынам можна акуратна, але ж вызначыць пэўныя ягоныя рысы? Праз культуру (фальклор і мастацтва, якія занатоўваюць тыповыя рэакцыі людзей на наваколле ў мастацкіх вобразах) і гісторыю (яна робіць тое самае, толькі праз дакументальна захаваныя учынкі і падзеі пэўнага грамадства на пэўнай тэрыторі).

Пакідаючы за межамі гэтага тэксту аналітычную частку з цытатамі і прыкладамі, кінуся, бы ў вір, адразу ў абагульненні. Наўрадці можна назваць іх навукова вытрыманымі – гэта хутчэй назіранні, падмацаваныя пэўнымі ведамі з беларускай гісторыі і літаратуры.

Агульнае месца: беларускі нацыянальны характар абумоўлены, найперш, нашым геаграфічным становішчам паміж Захадам і Усходам. Сутыкненне і суіснаванне ў адной прасторы усходняй і заходняй цывілізацый, увасобленыя ў некаторай ступені праз каталіцкую і праваслаўную царкву, ёсць падмуркам нашай агульнай культурнай талерантнасці, усепрыймальнасці, якая, з аднаго боку, дае нам магчымасць мірна суіснаваць ва ўласнай прасторы, а з другога – дазваляе амаль без асадку распусціцца ў чужым асяроддзі. З беларусаў спакон веку выходзяць адметныя расейцы, чылійцы, украінцы, чэхі, палякі, беларус умее быць кім заўгодна (і менавта пагэтаму застаецца беларусам). Скрыжаванне шляхоў, і наогул шлях аднекуль кудысьці – адвечны мем беларускай літаратуры, але і востраў на балоце, хатка ў лесе, замкнёная прастора, абароненая звыш – таксама наш культурны мем, як раўнавага залішняй адкрытасці шляхоў.

Другая акалічнасць. Праз нашае памежнае становішча мы надзвычай часта становімся арэнай чужых бітваў. Любое маштабнае непаразуменне паміж Захадам і Усходам коціцца праз нас, накрываючы беларусаў з галавой хвалямі чужых войнаў. У нас няма тэрыторый, па якіх не прайшлася б вайна, і памяць аб войнах ёсць нашай агульнай і неперарыўнай у пакаленнях памяццю. Адпаведна мы прызвычаеныя да зменаў ўлады, кожная з якіх ніколі не бывае “сваёй”, а заўсёды ўспрымаецца як чужая, якую трэба перацярпець, ператрываць, схавацца, абхітрыць, каб выжыць.

Запісаная ў падсвядомасці агульная стратэгія выжывання, а не змагання, абумоўліваецца і кліматычна: Беларусь – зона рызыкоўнага земляробства, і як бы ты не хацеў, але над градам, дажджом, завеяй альбо спёкай ты ўлады не маеш, адпаведна ты і тут мусіш трываць, прыстасоўвацца, хітрыць – і пры гэтым супрацоўнічаць са стыхіямі. Адсюль наш спецыфічы беларускі міфалагічны сусвет, населены пачварамі і зданямі, з якімі героі казак дамаўляюцца, а не змагаюцца.

Важна разумець, што беларусы – з большага аграрная нацыя. Мы сістэмна асвойваем гарады і гарадскую прастору толькі апошнія сто пяцьдзясят год, пры гэтым традыцыйны беларус прыняў для сябе гарадскую культуру пазней за іншых суграмадзян – у дваццатыя гады мінулага стагоддзя насельніцтва Менску напалову было габрэйскім, у маіх Смалявічах да апошняй вайны габрэі складалі 70 адсоткаў ад агульнай колькасці гарадскіх жыхароў, бо беларусу-гаспадару цяжка адарвацца ад зямлі, ад пэўнасці, якую яна дае. Таму нашыя агульныя каштоўнасці шчэ недалёка сышлі ад каштоўнасцяў традыцыйнага аграрнага грамадства: асаблівая вага прыватнай уласнасці, звычка да цяжкой, замкнёнай у каляндарнае кола, працы, разуменне працягласці працэсаў і гатовасці іх трываць (пасадзіш яблыню – але калі яшчэ яна дасць яблыкі, а ты яе даглядай і песці, не атрымліваючы пакуль што прафіту), пэўная патрыярхальнасць. Адсюль жа, як мне падаецца – нашая слабая здольнасць дамаўляцца паміж сабой: у кожнага гаспадара свае погляды на спосабы і метады вядзення гаспадаркі, за кожным стаіць уласная праўда жыцця ў выглядзе бездакорнага аргумента “мой дзед так рабіў”.

Згадаўшы ў папярэднім абзацы адначасова “патрыярхальнасць” і “дзеда”, мушу адзначыць, што роля мужчыны ў сістэме беларускіх каштоўнасцяў якраз ня ёсць прыярытэтнай. Жанчына ў нашай прасторы гістарычна і культурна мае асаблівую ролю і асаблівае значэнне. Абагульняючы, мы можам акрэсліць нацыянальныя асаблівасці фальклорных і літаратурных вобразаў беларускіх жанчын: рашучасць, цягавітасць, упартасць, асаблівая ўсепераможная вітальнасць – бо калі мужчыны ўвесь час на войнах і ніяк не могуць паўплываць на свой лёс, жанчына мусіць кіраваць сваёй прасторай без спадзеваў на кагосьці звонку, але з адказнасцю за ўсё ўнутры. Пагэтаму самыя яркія нашыя нацыянальныя гераіні, уваспетыя ў эпічных творах пачатку літаратуры – пераважна жанчыны, і кожная з іх увасабляе сабой якраз трываласць, рашучасць, моц і непахіснасць.

Абагульнены беларус – чалавек інтравертны, бо жыццё наросхрыст, на скрыжаванні чужых гістарычных працэсаў, вымагае сур’ёзных навыкаў “унутранай эміграцыі”, умення “сысці ў сябе”, закрыцца ў хісткай, але ўласна створанай па сваіх законах псіхалагічнай прасторы. Калектыўнае дзеянне для нас магчымае толькі ў рэжыме “талакі”, яднання супольнасці вакол канкрэтнай задачы, якая абавязкова мусіць мець нейкі канкрэтны, акрэслены ў часе фінал – каб, зрабіўшы агульную справу, з палёгкай разысціся па сваіх умоўных псіхалагічных альбо ўяўных хатніх гаспадарках. Найлепшы спосаб гаспадарыць для нас – сістэма блізкіх, але адасобленых хутароў, найгоршы – калгас.

Этычная сістэма абагульненага беларуса сапраўды вельмі блізкая да Новага Запавету, але, мне падаецца, яна мае значна больш старадаўняе паходжанне (не здзіўлюся, калі высветліцца, што нехта з евангелістаў паходзіў з крывічоў). Беларуская этыка далёкая ад маральных абстракцый і мае цалкам практычны сэнс. Жыць на беларускай зямлі няпроста, таму насцярожанае, але знешне ветлівае стаўленне да блізкага, непрыняцце забойстваў і крадзяжу, чаканне канчатковай справядлівасці не ад чалавека, ад ад сілы звыш, неабходнасць паразумення з суседам, незалежна ад тваіх асабістых перакананняў, эмпатыя, супраца, разуменне чужых межаў і абарона сваіх, асаблівая каштоўнасць хаця б якога “парадку” навокал, пры якім можна мець хаця б часовую ўпэўненасць у будучыні, паслухмянасць перад законам і загадам – у той ці іншай ступені ўласціва кожнаму з нас.

Дарэчы, “парадак” – іншы раз яго называюць беларускім “орднунгам” – сапраўды наша агульнанацыянальная каштоўнасць, праз якую мы можам лічыць сябе роднымі братамі ўмоўных “немцаў”. Які б ён не быў, парадак лепей за анархію, бо беларуская гісторыя для беларуса непрадказальная і заўсёды знаходзіцца ў залежнасці ад іншых гульцоў, а свой маленькі парадак – падмурак упэўненасці.

Бесперспектыўны занятак – падзяляць рысы нашага агульнага характару на добрыя і дрэнныя, вызначаць, што ёсць наша моц, а што – бяда. Кожная з нашых уласцівасцяў амбівалентна, і дае нам як сілу, так і слабасць. Мне падаецца важным адсачыць, як гэтыя рысы ўплываюць на тую абвостраную стуацыю, у якой нам цяпер – чарговы раз – даводзіцца існаваць.

Не буду спыняцца на героіцы – пра нашую цяперашнюю салідарнасць, эмпатыю, самаахвярнасць і памкнёнасць да чыстага дабра шмат сказана, і самае светлае ў нас цяпер навідавоку.

Самыя ж дзіўныя рэчы – напрыклад, адсутнасць заўважнай перамогі – варта патлумачыць, хаця б для сябе.

Чаму мы пакуль не перамаглі