«Беларускі народ — суб’ект ці аб’ект гісторыі? Адказу ня знойдзем (Гісторыя Беларусі, 9 кл.)»

Вінцук ВЯЧОРКА

Беларускі народ — суб’ект ці аб’ект гісторыі? Адказу ня знойдзем (Гісторыя Беларусі, 9 кл.)

С. В. Паноў, У. Н. Сідарцоў, В. М. Фамін. Гісторыя Беларусі. 1917 г. — пачатак ХХI ст. / Вучэбны дапаможнік для 9 класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання. — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2019.

Яўна не апраўдаю разьлікаў тых, хто прасіў мяне напісаць гэты агляд.

Належу да пакаленьня, якое выдатна ўмела чытаць паміж радкамі і радавацца знойдзеным намёкам на гістарычную праўду. Мы былі ўдзячнымі тым аўтарам савецкага часу, якія ўмела шыфравалі ад цэнзуры сваё пасланьне, каб яно дайшло хоць да кагосьці з чытачоў.

Але катэгарычна не хачу перадаваць такі досьвед наступным пакаленьням беларусаў. Яны маюць права бачыць аб’ектыўны наратыў і плюралізм яго ацэнак, каб выпрацоўваць сваё ўласнае стаўленьне. Калі мне кажуць „Вы же сами всё понимаете...“ (яшчэ з камуністычнай пары), я з тае самае пары цьвёрда адказваю: не, не разумею!

Расейскаму Лібэралу з аднайменнай казкі Салтыкова-Шчадрына выпрасіць свабоды „па магчымасьці“ не ўдавалася, не дазвалялі і „хоць што-небудзь“ з тае свабоды, але ласкава дазвалялі Лібэралу са сваімі ідэаламі дзейнічаць „применительно к подлости“. Дык вось не хачу больш ацэньваць, у якой ступені „пріменітельно“ дзейнічаюць беларускія навукоўцы, пэдагогі, культурныя дзеячы, і захапляцца тым, што ў некага ўзровень „пріменітельності“ ніжэйшы за суседа ці папярэдніка. Бо калі новае пакаленьне мусіць шукаць праўды беларушчыны і свабоды за кніксэнамі і фігурамі змоўчаньня, то гэта ставіць Беларусь пад вялікую небясьпеку ва ўмовах інфармацыйна-каштоўнаснай атакі на былыя калёніі з боку адноўленай імпэрыі.

Вінцук Вячорка, сябра Канцылярыі і Назіральнай рады Таварыства беларускай школы.

Я не гісторык. Гэта чытацкія ўражаньні ад падручніка (ужываю гэтае слова нефармальна, ведаючы статусную розьніцу падручніка і дапаможніка) з акцэнтам на ўспрыманьне яго моўных сродкаў, кампазыцыі, вобразнага шэрагу, а таксама на яго магчымае месца ў сьвядомасьці адрасата, які жыве ў сучасным мультымэдыйным полі. На мае ўражаньні ўплываюць і сямейны ўспамін пра бел-чырвона-белыя кніжачкі, зь якіх вучыліся гісторыі Беларусі мае дзеці ў 1990-я, і дэканструкцыя кухні падручніка Я. Новіка („Дапытлівы юнак спытаў“).

А яшчэ я чалавек, які гэтую гісторыю часткова пражыў. Ранейшую — праз спасьціжэньне лёсу сваёй сям’і, заходнебеларускіх гаспадароў хутара, а таксама праз шматлікія гутаркі з творцамі і сьведкамі гісторыі — Лявонам Луцкевічам і Зоськай Верас, Васілём Быкавым і Рыгорам Барадуліным, Алесем Белакозам і Сакратам Яновічам... І, натуральна, я не магу быць адстаронены ў ацэнцы гісторыі апошніх сарака гадоў, бо быў яе чынным саўдзельнікам, — але ведаю яе ня з кніг і пераказаў, мяне не ўвядзеш у аблуду (разумею, што гэта ўплывае на бесстароннасьць, але сьвядома яе пільнуюся).

Зрэшты, выказвацца пра школьныя падручнікі гісторыі Беларусі маю маральнае права. :) Я адзін з тых, якія з 1980-х дамагаліся і дамагліся-такі ўвядзеньня ў школе гэтага прадмету, у якасьці доказу маю ліст намесьніцы міністра Людмілы Сухнат ад 29 студзеня 1992 году: „У адказ на пісьмо спадара В. Вячоркі Міністэрства адукацыі паведамляе, што (...) у 10–11 класах прапануецца вывучаць гісторыю Беларусі, а гісторыю славянскіх народаў [псэўданім гісторыі СССР/Расеі. — В. В.] выкладаць у якасці факультатыўнага курса“.

У мастацкай літаратуры прынята крытыкаваць тое, што напісана, а не бедаваць за тым, чаго няма. У навуковай і мэтадычнай апошняе акурат можна, што я ніжэй і раблю. Але гэта ня адрасная крытыка аўтараў дапаможніка, я іх асабіста ня ведаю, мая задача — ацаніць уплыў выданьня на маладога чытача.

І. ПРА ЗЬМЕСТ

Пракрустава праграма адсякае ня толькі беларускія ногі, але і беларускую галаву

Аднак і пракруставыя рамкі праграмы можна карэктаваць: зьместам, напаўненьнем, кампазыцыяй разьдзелаў. Ці зроблена гэта?

Гісторыя Беларусі XX–ХХІ  стагодзьдзяў у праграме і адпаведна ў падручніку пачынаецца з „кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расіі“ — і ў адным пакеце зь ёю ідзе „станаўленьне беларускай нацыянальнай дзяржаўнасьці“. Так назва першага ж разьдзелу і адпаведна гістарычнага пэрыяду задае пункт адліку і ярархію — што першаснае, што другаснае.

Гэта падручнік гісторыі Беларусі. Яе суб’ект, як трэба было б спадзявацца, — беларускі народ і выразьнікі яго палітычных інтарэсаў. Таму лягічна было б бачыць у першых жа зьмястоўных радках кожнага храналягічнага разьдзелу рэзюмэ нацыянальна-дзяржаўнага статусу нашай краіны і стану беларускага нацыянальна-незалежніцкага руху. Напрыклад, уводных тэзаў-каардынатаў такога кшталту: у пачатку апісванага пэрыяду Беларусь ня мела дзяржаўнай незалежнасьці (і была часткаю, напр. Расейскай дзяржавы з сталіцай у Петраградзе, або была падзелена паміж такімі і такімі), а беларускі рух быў у гэтакім стане.

Аднак першыя ж словы наратыўнага тэксту ставяць Беларусь у расейскую сыстэму каардынатаў: „Пераход улады ў рукі Саветаў. Лютаўская буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя 1917 г. прывяла да падзення самадзяржаўя ў Расіі“ (6). І далей — пра Леніна й кастрычніцкі пераварот у Петраградзе. Суб’екты палітыкі на тэрыторыі Беларусі (гэта ня тое самае, што суб’екты беларускай палітыкі) зьяўляюцца толькі на 7-й старонцы падручніка гісторыі Беларусі, і гэта — бальшавікі: „25 кастрычніка бальшавікі Мінска атрымалі паведамленне аб перамозе ўзброенага паўстання ў Петраградзе“. У першым параграфе разгорнута фігуруе яшчэ Магілёў, але толькі таму, што там была „контрарэвалюцыйная“ стаўка вярхоўнага галоўнакамандуючага расейскай арміі.

Аўтары сумленна паведамляюць, што „бальшавікі дзеля выканання сваіх планаў зрабілі стаўку на салдат Заходняга фронту“. Будзем лічыць гэта намёкам для разумнага чытача: значыць, не спадзяваліся бальшавікі на беларускі народ; праўда, далей нас запэўніваюць, што „бальшавікоў падтрымала асноўная частка сялян“ і што „большасць працоўных Беларусі і салдат Заходняга фронту спадзяваліся на тое, што бальшавікі створаць аднародны сацыялістычны ўрад“. Але такога пра гарадзкіх працоўных не пацьвярджае сацыялёгія, бо яе і не было, а вось уведзеная на падкантрольных бальшавікам тэрыторыях „харчразьвёрстка“ выклікала абурэньне беларускага сялянства.

Таму зусім заканамерна мясьнікоўскі „Облискомзап“ (ня варта перакладаць на беларускую назвы небеларускіх і нават антыбеларускіх інстытуцыяў савецкай пары) не прызнаваў права беларусаў на суб’ектнасьць. А суб’ектнасьць жа ўжо была, яна рэалізоўвалася ў прадстаўнічых інстытуцыях, але ў блытанай і тэндэнцыйна, з бальшавіцкага гледзішча апісанай карціне беларускаму нацыянальнаму руху адведзена маргінальнае месца.

Дарэчна было б даць колькасныя характарыстыкі (пажадана дыяграмай — сучасная моладзь цэніць візуалізацыю дадзеных) — паўтара мільёна жывой сілы Заходняга фронту, якая навадніла Беларусь, з аднаго боку, а з другога — больш за два мільёны беларускіх „бежанцаў“, якіх гвалтам і падманам выселілі ў пачатку вайны ў глыб Расеі. Тады была б больш зразумелая сацыяльна-палітычная база бальшавікоў і ступень прадстаўніцтва імі менавіта беларускага народу.

А БНР нават асобнага параграфа не заслужыла. І далейшы падзел беларускага гістарычнага лёсу на эпохі дэманстратыўна саветацэнтрычны.

Другі разьдзел — „Беларусь ва ўмовах станаўлення савецкага грамадства. Заходняя Беларусь у складзе Польшчы“. І тут сама назва праграмуе, „савецкае грамадзтва“ першаснае, Беларусь другасная. Дый уласна „Беларусь“ атаесамляецца толькі з паловай краіны і народу — з БССР; Заходняя Беларусь як бы і не зусім Беларусь. Але, пэўна, укладальнікі праграмы ў такіх рызыкоўных сэмантычных сьлізганьнях ніякай геапалітычнай рызыкі ня бачаць.

Трэці разьдзел — БССР у гады войнаў; добра, што нарэшце поруч зь „Вялікай айчыннай“ згадалі Другую сусьветную, але ў якім выглядзе існавала БССР падчас нямецкай акупацыі? Ізноў Беларусь пасьлядоўна асацыююць толькі з савецкім адміністрацыйным утварэньнем.

Чацьверты разьдзел — БССР ад вайны да 1990-х. І толькі апошні храналягічны разьдзел — “Станаўленне i ўмацаванне дзяржаўнага суверэнітэту Рэспублікі Беларусь. 1990-я гг. — пачатак ХХІ ст.“ — мусіў бы даць магчымасьць нарэшце без савета- і масквацэнтрызму сказаць пра нацыянальнае адраджэньне і пабудову інстытутаў нацыянальнай дзяржавы.

Прынцыпова інакшае, бо ўкраінацэнтрычнае і арыентаванае на эўрапейскую цывілізацыйную прыналежнасьць, структураваньне эпохі бачым ва ўкраінскіх праграмах і адпаведна падручніках, напр. „Історія України“, 10 кл. (аўтары Н. Сорочинська, О. Гісем). Першы разьдзел там — „Украіна ў гады Першай усясьветнай вайны“, такім чынам, гісторыя сваёй краіны адразу ўключаецца ў агульнаэўрапейскую. І першы ж параграф разьдзелу — „1-я ўсясьветная вайна і ўкраінскі нацыянальны рух“. Другі разьдзел ахоплівае пэрыяд сакавіка 1917 — вясны 1918 году і завецца знакава: „Пачатак Украінскай рэвалюцыі“. Параграфу пра кастрычніцкія падзеі ў Расеі там няма, бальшавікі заканамерна ўпамінаюцца ў сувязі зь іх агрэсіяй: § 8. Першая вайна бальшавіцкай Расеі з УНР і абвяшчэньне незалежнасьці УНР. І трэці разьдзел прысьвечаны барацьбе за ўкраінскую несавецкую дзяржаўнасьць. Пра несавецкую частку Ўкраіны — заходнеўкраінскія землі ў міжваенны пэрыяд — асобны разьдзел з чатырох параграфаў.