«Добрым сэрцам чалавечым»

У нарысах, якія складаюць зборнік «Добрым сэрцам чалавечым», пісьменнік даследуе характары знакамітых людзей Жлобіншчыны. Знакамітых не толькі тым, што ў некаторых з іх шмат ордэнаў і іншых ганаровых адзнак, а найперш — сваёй чалавечай, працоўнай, духоўнай адметнасцю. Тым, што іх жыццё — гэта кропелькі нашай складанай, нялёгкай гісторыі.

Да роднай зямлі

Я навечна прырос

Карэннямі сосен усіх

Пятрусь Броўка.

СЛОВА ДА ЧЫТАЧА

Хтосьці з вялікіх сказаў: «Заўтра пачынаецца сёння». Простая і разам з тым вялікая ісціна. У сваім развіцці яна можа быць выказана і так: «А сёння пачыналася ўчора». Сівыя вякі нашай гісторыі — не якоесьці сырое, змрочнае, заваленае замшэлым друзам прадонне. У іхніх патаемных глыбінях, у далёкай і блізкай мінуўшчынн — вытокі ўсіх нашых спраў і дзеяў, нашага новага, сённяшняга поступу жыцця. Часы тыя назаўсёды адышлі ад нас і назаўсёды засталіся з намі. Там карані нашых радаслоўных.

Ёсць жа мінулае, якое праз усё жыццё побач з намі, у нас саміх. Забываць пра яго мы не маем ні грамадзянскага, ні проста чалавечага права. Калі чалавек страчвае памяць, то з гэтым ён губляе і розум. Без памяці няма культуры, а 6ез культуры няма чалавека.

3 ХРОНІКІ. «Паселішча на месцы Жлобіна існавала яшчэ ў язычаскія часы; тут нярэдка выкопваюць пахавальныя урны з попелам».

«Расія. Поўнае геаграфічнае апісанне нашай Айчыны». Над рэдакцыяй П. П. Сямёнава, выданне 1905 г.

«Невялікае паселішча Злобін, папярэднік сучаснага Жлобіна, узнікла ў 15 ст. на нізкім правым беразе Дняпра ля ўпадзення ў яго ручая Чорначка.

У 15—16 ст. ст. гэта валоданне належала Хадкевічам і пераносіла ўсе складанасці жыцця парубежнага паселішча. У гэты час і ўзнік на ўзвышэнні берага Жлобінскі чамак. Ён складаўся з двух частак — уласна замка і падзамка». (Далей ідзе яго апісанне).

М. А. Ткачоў. «Замкі і людзі». Мінск, «Навука і тэхніка», 1991 г.

«Хадкевічы, магнацкі род на Беларусі, прадстаўнікі якога ў 15—17 ст.ст. займалі дзяржаўныя і адміністрацыйныя пасады ў Вялікім княстве Літоўскім. Радаслоўную пялі ад кіеўскага баярына Ходара (Фёдара) Юр’евіча (вядомы ў 1431—47)».

«Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя». Том 5. Мінск, 1981.

«Сярод шматлікіх дакументаў гістарычнага архіва БССР захоўваецца «Справа па адносіне Магілёўскага ўпраўлення пра дзве гарматы, знойдзеныя ў Рагачоўскім павеце ў маёнтку Вайзбуна». Кожная гармата з гербам і надпісам «года 1769 дня 19 ліпеня месяца ў Жлобіне Крыстоф Чахоўскі». Знайшлі гэтыя медныя аграмадзіны 11 верасня 1842 г. ля крыніцы Пянькі (напэўна, недалёка ад Жлобіна), ва ўладаннях Станіслава Вайзбуна. Стала вядома і імя беларускага майстра гарматнай зброі 18 стагоддзя — Крыстоф Чахоўскі».

Г. А. Каханоўскі. Часопіс «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі», нумар 4, 1976 год.

Гэта некаторыя вехі нашай гісторыі.

Падыходзіць да канца надзвычай складанае і супярэчлівае дваццатае стагоддзе, якое прынесла свету шмат усялякіх — і сацыяльных, і навукова-тэхнічных, і так званых культурных — рэвалюцый. Гэтыя рэвалюцыі дыктавалі людзям свае ўмовы жыцця. Тым не менш кожны чалавек ішоў уласнай дарогай-пуцявінай па бяскрайніх жыццёвых гасцінцах, вытоптваў яе асабістым лёсам. А ў асабістым яго лёсе, як сонца ў кропельцы расы, адлюстроўваецца наша гісторыя — айчыны, краю, роднага кута. I памяць наша не павінна быць засмечана ідэалагічнай і палітыканскай эквілібрыстыкай, якую падчас навязваюць нам палітычныя істэрычкі, што выдаюць сябе за абаронцаў інтарэсаў народа.

На Жлобіншчыне многія памятаюць, а то і добра ведаюць тых яе ўраджэнцаў і жыхароў, пра якіх пойдзе гутарка ў маіх нарысах. Людзі яны розныя між сабой і па свайму сацыяльнаму становішчу, і па светапогляду, але аднолькавыя ў тым, што жылі і жывуць, калі можна так сказаць, пад дэвізам: «Для Айчыны зроблена недастаткова, калі не зроблена ўсё». У тым, што неслі ў сэрцах і перадавалі ад пакалення пакаленню запаветы слынных нашых продкаў, яшчэ ў далёкі час выказаныя Яраславам Мудрым: «Калі ж будзеце ў нянавісці жыць, у неладах і міжусобіцы, то загінеце самі і загубіце зямлю сваіх бацькоў і дзядоў».

Сёння, шаноўны чытач, я запрашаю цябе разам прайсці па некаторых з тых дарог услед за героямі гэтай кніжкі. Буду шчаслівы, калі ты прымеш маё запрашэнне.

У кніжку я ўключыў таксама сваю легенду пра Жлобін. Пра яе скажу словамі Плутарха: «Я хацеў бы, каб мой твор, ачышчаны розумам ад казачнага вымыслу, прыняў характар гісторыі; але там, дзе вымысел упарта змагаецца са здаровым сэнсам, не жадае зліцца з ісцінай, я разлічваю на памяркоўнасць чытачоў, якія не паставяцца сурова да паданняў далёкай даўніны».

(ЛЕГЕНДА 3 ДАЎНІНЫ)

Шмат злажылі казак,

І легенд, і песень

Людзі пра балота,

Пра сваё Палессе.

Янка Купала

У старажытныя часы, калі чалавек яшчэ пакланяўся язычаскаму богу Перуну, жылі на ўзбярэжжы Дняпра пры ўпадзенні ў яго імклівую плынь ручая Чорначка працавітыя людзі. Палявалі на дзікоў у пушчы, лавілі рыбу, сеялі хлеб і гадавалі жывёлу. Праходзілі дзесяцігоддзі, міналі стагодцзі. Ды вось аднаго разу, калі гарачае зыркае сонца села за лес і гнілое балота з паўночнай нізіны дыхнула стылай вільгаццю, адтуль да іхняга паселішча выпаўз дванаццацігаловы цмок. Разявіў пашчу-прадонне, клацнуў чорнымі крывымі ікламі:

— Я абкладваю вас данінаю. На сняданак і на вячэру будзеце даваць мне па чалавеку.

Не паспелі апамятацца атарапелыя ад жаху людзі, як ён схапіў самую прыгожую маладую жанчыну і знік у балоце.

Замаркоціліся, забедавалі жыхары паселішча. Страшэнна шкада ім было жанчыны. А ён жа, пачвара, і яшчэ квапіцца на людзей! Дык якую ж управу знайсці на людаеда?..

3 вечара ўсхадзіўся буран. Сінія шаблі-маланкі люта паласавалі неба, на зямлю абрынулася страшная залева. Шалёны вецер вырываў з карэннем векавыя дрэвы, стагнаў, нібы зубр паранены, роў сівы Дняпро.

А малады асілак Пятрок, чыю жонку схапіў змей, нічога гэтага не чуў. Ён усю ноч спяваў-рыдаў над дзіцёнкам, якога гушкаў у калысцы.

На досвітку буран сціх. Яшчэ не выбліснула з-за лесу сонца, як у ваколіцы паселішча зноў з’явіўся цмок.

— Каго аддаяце мне на сняданак? — раўнуў, ажно дрэвы захісталіся, як ад ветру.

Людзі, хто дзе быў, пакамянелі ад жаху. Раптам насустрач змею кулём выскачыў Пятрок. У вачах — іскры гневу і адчайнай адвагі. Схапіў Пятрок за вяршыню выварацень стромкай сасны размахнуўся ім, як булавой, і галава з разяўленай пашчай пакацілася ў балота.

Змей ашалеў, вочы яго паналіваліся крывёю. Ён то прыпадауў да долу і біў так хвастом па зямлі, што яна трэслася, нібы яе землятрус калаціў, то падскокваў угору вышэй дрэў. А Пятрок налева-направа размахваў вываратнем. У душы яго кіпела помста за жонку-красу і сына-сірату, палала адвага абараніць людзей.

Сонца апала ўжо за лес, а яны ўсё біліся. Цмок раз’юшана, ажно агонь вырываўся з пашчы, рыкаў, хрыпеў, пырскаў жоўтай смярдзючай пенаю. Асілак абліваўся потам і крывёю: іклы змея паласнулі па твары, развярнулі яму плячо. Вось цмок з астатніх сіл злаўчыўся, і аглавушаная смяртэльным ударам апошняя галава яго яшчэ змагла ў агоніі сціснуць іклы на горле Петрака.

Людзі адразу закапалі галовы і знявечанае тулава змея ў балоце, каб уначы смярдзючы смурод ад яго не цягнуў у паселішча. У багну, якая стала яму праклятай магілай, забілі асінавы кол. Назаўтра на высокім, адкрытым сонцу і вятрам пагорку над Дняпром аддалі зямлі цела Петрака. На магіле паставілі вялікі дубовы крыж, які здалёку відаць быў адусюль.

Ланцужыліся суровыя гады. Людзі з пакалення ў пакаленне, праходзячы каля магілы Петрака, у непазбыўнай жалобе і ўдзячнасці адбівалі ёй зямныя паклоны; птушкі над ёю запавольвалі лёт, пераставалі махаць крыламі; віхурныя вятры спынялі сваёі дзікае скавытанне і выццё, сцішана праляталі міма.

Цёплай весняй парою ў паселішча завітаў малады ўдалы князь са сваёй храбрай дружынаю. Пабачыў крыж на магіле — і зняў шлем, перахрысціўся. Спытаў у сівога лірніка, што пад раскідзістым дрэвам круціў корбу ліры і спяваў:

— Хто тут пахаваны?

— Храбры асілак Пятрок, які выратаваў людзей ад змея-людаеда.

— Пра што спяваеш?

— Пра што ўсю ноч спяваў-рыдаў Пятрок над дзіцёнкам-сынам перад тым, як схапіцца з цмокам.

— Тут, на гэтым святым месцы, мы пабудуем замак, — сказаў князь, паслухаўшы песню, і адбіў зямны паклон магіле

Цудоўны замак пабудавалі княжацкія дружыннікі і жыхары паселішча на ўзвышэнні правага берага Дняпра, дзе ў магутную раку ўпадала пакручастая Чорначка.

Разгараўся прамяністы дзень. Цёплы лагодны вецер варушыў русыя кучары, што рассыпаліся па шырокіх плячах князя. З-за крутой лукавіны-ракі ляцелі гартаныя галасы: «Зло-обін!..», «Зло-обін!..» Папераджальна перагукваліся плытагоны, якія вірлівую лукавіну лічылі злобным месцам.

Князь задумліва пазіраў на Дняпро. «Зло-обін!..» — гукнулася ў яго душы гордым рыкам зубра ў пракаветнай пушчы, сярэбраным звонам жаўрука ў высокім небе, мяккім пошумам сонечнага ветру ў яркіх зарэчных красках. А яшчэ — песняй-плачам Петрака ў жалобным голасе лірніка. Доўга князь стаяў незварушна, потым сказаў:

— Замак будзе Злобін.

Многа бур і навальніц прашумела над Злобінам, многа спусташальных войнаў прагрымела за вякі. У іх агні дымам пайшоў замак. А паселішча ўсё вытрымала, перажыло. Сівые стагоддзі гартавалі яго і гадавалі. З цягам часу яно стала мястэчкам, а затым горадам Жлобінам.

Мужнее і прыгажэе старажытны Жлобін на несціханай, нястомнай дняпроўскай хвалі, разрастаецца карнямі і кронай, бо жывуць тут мірныя, дбайныя людзі, патомкі асілка Петрака.