«Развітанне з Быкавым»

АЛЕСЬ ПАШКЕВІЧ

РАЗВІТАННЕ З БЫКАВЫМ

Амаль аксіёма: людзі павінны вандраваць па свеце, а жыць - на Радзіме. Асабліва ў паважаным узросце. Асабліва - свае апошнія гады.

Такой простай раскошы беларускі лёс не падараваў Васілю Быкаву: напрыканцы 90-х была змушаная эміграцыя ў Фінляндыю, Нямеччыну, Чэхію...

Вось, да прыкладу, гатэль “Bogota” - 100 метраў ад любімай ім берлінскай вуліцы Курфюрстэрдам (дзе, наведваючы сталіцу аб’яднанай ФРГ, ён спыняўся). Вось яго любімая берлінская кнайпа на Момсэнштрасе - “ Дом 100 піваў”. Вось скрайні столік, дзе ён звычайна сядзеў з жонкай і рэдкімі сябрамі... Утульна, спакойна, аднак...

Аднак што можа думацца чалавеку напрыканцы жыцця, адарванаму ад свайго кута, мовы, таварышаў? Чалавеку, які паўстагоддзя таму перамог нацызм, што панаваў у Берліне - а цяпер гэты горад і гэтая краіна абараняюць яго ад чалавека, які “ ўсё робіць для ветэранаў”...

Што можа думацца - чалавеку такога ўзроўню?

- Прэзідэнт Лукашэнка не разумее, што такое - пісьменнік Васіль Быкаў? - спытаў аднойчы ў беларускага літаратара-паязджаніна карэспандэнт Расійскай службы радыё “Свабода”. - Вы ж не займаецеся палітычнай дзейнасцю. Вы ж не пішаце аніякіх антылукашэнкаўскіх артыкулаў, выступленняў...

У тым пытанні была аб’ектыўная логіка еўрапейца ХХІ стагоддзя, хоць ёй і бракавала інфармацыі: ідэі і высновы артыкулаў ды апавяданняў Васіля Быкава апошніх гадоў дыяметральна супярэчылі ідэалагічным устаноўкам А. Лукашэнкі. Думаецца, што па-за ўвагай “кампетэнтных органаў” не засталася і згаданая гутарка на “Свабодзе”. Васіль Быкаў на агучанае пытанне 16 студзеня 2000 года адказаў наступнае:

- Яму [Лукашэнку] не патрэбен Быкаў. У яго ёсць спаяная, магутная кагорта ўласных асабістых пісьменнікаў, якія пішуць яго біяграфіі. Пішуць пра яго, пішуць ягонае жыццё, і славяць рэжым, і яму гэтага дастаткова. А ўсяго астатняга ён не прымае. <...> тое, што робіць Лукашэнка і ягоны рэжым, накіравана на ліквідацыю, на поўную ліквідацыю [дзяржаўнай] суверэннасці. <...> Акрамя гэтага, ён жа ліквідуе нацыянальную культуру, нацыянальную літаратуру, нацыянальную мову.

- Лукашэнка ўжо адчувае сваю поўную беспакаранасць? - спытаў журналіст.

- Ён цалкам пакарыў гэты народ. <...> да кіраўніка ў мінулыя часы, у савецкія, патрабаванне элементарнае: ён павінен мець магчымасць “дастаць” і “выбіць”. Дык вось па гэтай частцы Лукашэнка якраз аптымальны кіраўнік. <...> сваёй гэтай незвычайнай энергіяй, гэтым сатанінскім напорам ён можа выбіць.

Новае пытанне:

- Гэта азначае, ён кіруе рэспублікай, як у свой час кіраваў саўгасам?

Адказ Васіля Быкава:

- Поўнасцю дакладна, поўнасцю дакладна.

Небяспеку аднаўлення ўладнай дыктатуры ў неакрэплым постсавецкім грамадстве на пачатку 90-х бачылі нямногія. Як і нямногія разумелі, што Беларусь мусіць чакаць горшага не ад ціхмянага першага сакратара ЦК КПБ Сакалова ці ад наменклатурнага стаўленіка Кебіча, а ад той светапогляднай прорвы, якая яшчэ на доўгія гады адлучыць беларускі народ ад звання мацмі, а новаабвешчаную Рэспубліку Беларусь - ад еўрапейскай дэмакратыинай дзяржавы.

Тое змаглі адчуць толькі тыя, каго назавуць нацыянальнымі прарокамі. І яны - як і належала быць - прарочылі несуцешнае. Васіль Быкаў на пытанне «Ці рэальны варыянт працяглай, крывавай дыктатуры, якая зноў адкіне нас у эпоху «класавых баёў»?» адказаў адкрыта:

- Улада цвёрдай рукі, дыктатура, адкіне нас не ў эпоху «класавых баёў», а ў адзін вялікі канцлагер, дзе будзе выдатны лагерны парадак. Лагернае аднадумства, лагерны тэрор. І будзе парадак - роўны і дакладны. Усё - строга па норме, у свой час. Пры поўнай згодзе. І ні табе мітынгаў, ні забастовак, ні апазіцыі. Затое будзе вялікі, Шаноўны, Усімі Любімы Правадыр - Дыктатар. Як, зрэшты, ужо і было... Толькі каб быў хлеб у крамах. Хлеба яшчэ трохі ёсць - не хапае дыктатара... Але ён будзе. / Будучыня рэспублікі. Гутарка Васіля Быкава з Сяргеем Навумчыкам, 1991 г. // Цыт. па: Быкаў В. Крыжовы шлях: Артыкулы, эсэ, інтэрв'ю, выступленні. - Мн.: Рэспубліканскі літаратурна-мастацкі фонд “Гронка”, 1998, с.98-99.

Словы пісьменніка-франтавіка палічылі (той, хто пачуў ці прачытаў) перабольшаннем, эфектнай метафарай. А яна - тая метафара - узяла ды ўсяго праз некалькі гадоў ажыццявілася...

За год да першых прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі В. Быкаў у інтэрв’ю радыё “Свабодзе” дакладна спрагназаваў, калі «ён будзе»:

- Новыя выбары <...> - цяпер галаўны боль нацыянальнай дэмакратыі. Сапраўды, каго выбіраць? І як выбіраць? Пры цяперашняй палітычнай апатыі грамадтва нават вельмі магчыма, што да салодкага пірага ўлады палезуць не самыя лепшыя, а як і раней - самыя нахабныя, бессаромныя, хцівыя... / Цыт. па: Быкаў на Свабодзе. - Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2004, с.23.

Першы прэзідэнт Рэспублікі Беларусь мог неўзлюбіць Народнага пісьменніка яшчэ з восені 1993 года, калі той даў публічную водпаведзь тады яшчэ народнаму дэпутату А. Лукашэнку пасля ягонага адыёзнага інтэрв’ю ў пракамуністычнай расійскай “Правде”. Тады Васіль Быкаў у артыкуле ў “Народнай газеце” назваў А. Лукашэнку “чалавекам недалёкага розуму”.

Уладная нелюбоў да сусветнавядомага творцы ўзрастала з кожнай новай Быкаўскай публікацыяй. Пасля 1995 года ў дзяржаўных беларускіх СМІ на В. Быкава пачаліся злосныя нападкі. Яго аблівалі гразёй праўрадавыя газеты, а Нацыянальнае беларускае тэлебачанне скацілася да таго, што назвала франтавіка “литературным полицаем” і “Василием, не помнящим родства”.

Лукашэнка ведаў кошт Быкаву. Ён падсвядома баяўся Быкава. Быкаў, урэшце, стаў ягонай “Ахілесавай пятой”. Гэта заўважалася, да прыкладу, пры публічным згадванні імя Быкава, гэта напоўніцу выявілася падчас пахавання Народнага пісьменніка.

10 мая 1997 года А. Лукашэнка прымаў удзел у расійскай тэлеперадачы Мікалая Сванідзе (яе затым паказала і БТ). ППРБ распавёў пра сваё бачанне правоў чалавека, адзначыў і тое, што ягоныя апанеты ўвесь час хлусяць.

- Хорошо. - перапыніў яго вядучы. - Что касается Василя Быкова, человека, который прошел всю войну. Прославленный писатель. Он все время врет?

A. Лукашэнка пачаў абражаць:

- Это, наверное, моя беда, что Быков, ну, это страшный антисоветчик, хоть Героем Социалистического труда стал в советские времена. Был обласкан в свое время коммунистическими властями.

І беларускага прэзідэнта абурана паправіў М. Сванідзе:

- Он великий писатель, Александр Григорьевич!

Аднак прэзідэнта тое не стрымала - і ў сваім “выкрывальніцкім” маналогу якіх ён толькі грахоў ні прыпісаў В. Быкаву!

- Я не знаю, почему вот так сохранилась у него эта тенденция борьбы против власти, и Лукашенко попал под этот нож. Я очень переживаю, что я с Быковым до сих пор не нашел добрых отношений. Но Быков сегодня - один из лидеров оппозиционного националистического фронта. У него несколько идеология отличная от моей. Он, допустим, как и Позняк, претендует, допустим, на Смоленскую, Брянскую и Псковскую области. Что это наши белорусские области. Надо их присоединить к Беларуси, - рабіў адкрыцці А. Лукашэнка. - Он о Белостоке ставит вопрос. А я не хочу об этом и говорить даже. <...> Он категорически против, допустим, интеграции с Россией. То есть это член Белорусского народного фронта, ярый националист. Ну, у нас расходятся с ним точки зрения. Хотя я вырос на его произведениях.

Нагавор быў разбаўлены абразай. У іншай бы краіне можна было звяртацца ў суд, абараняць сваю годнасць. Аднак...

B. Быкаў адной з недзяржаўных беларускіх газет так пракаментаваў “тэлеадкрыцці” А. Лукашэнкі:

- Увогуле, я павінен быць удзячны прэзідэнту Рэспублікі Беларусь за ягоную рэпрэзентацыю маёй асобы на беларуска-расійскай тэлевізіі. Я быў бы ўдзячны яшчэ болей, калі б у словах прэзідэнта было болей праўды. Я не лідэр БНФ, не страшны антысаветчык і нават не яры нацыяналіст. Я ніколі ні вусна, ні пісьмова не патрабаваў далучэння да Беларусі ні Смаленшчыны, ні Браншчыны, ні Беласточчыны, ні якой іншай зямлі, бо перакананы прыхільнік вядомых Хельсінскіх пагадненняў, асабліва ў той частцы, якая дэкларуе непарушнасць дзяржаўных межаў у Еўропе. / “Народная воля”, 1997, 16 мая.

Тое ж В. Быкаў канстатаваў раней і ў сваіх выступленнях неўзабаве пасля абвяшчэння незалежнасці Рэспублікі Беларусь - у снежні 1991 года:

- Такія справы, як змена межаў, цяпер не разглядаюцца. І не павінны цяпер разглядацца, таму што мы не вырашылі кардынальных пытанняў. Праблемы межаў павінны разглядацца ў апошнюю чаргу... А пакуль што над намі вісіць небяспека вялікая, імперская небяспека. І яшчэ не хапала нам улезці ў гэтыя канфлікты нашага памежжа. Гэта вельмі небяспечная праблема. / Цыт. па: Быкаў на Свабодзе. - Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2004, с.12.

Яшчэ пра адно паўторнае прызнанне А. Лукашэнкі ў тым, што ён вырас на творах В. Быкава. Як іх чытаў, як ведае і памятае.

Пра тое прэзідэнт прызнаўся ў прамым эфіры расійскай тэлекампаніі НТВ - 14 красавіка 2002 года ў перадачы “Свабода слова”.

- Чаму пры вашай уладзе сусветнавядомы пісьменнік Васіль Быкаў вымушаны жыць не на Радзіме, а за мяжой? - было пытанне вядучага.

- Я на ягоных вершах і творах вучыўся. Ну, вы мне распавядзіце пра Быкава, якога я ў школе вучыў, і нядрэнна вучыў. Прозы ў яго болей, - адказаў А. Лукашэнка.

У тэлестудыі падчас запісу перадачы прысутнічаў (сярод іншых) і Аляксандр Ткачэнка, прэзідэнт Расійскага ПЭН-цэнтра, калега і сябар Быкава. Здзіўлены адкрыццём новага паэта, ён паспрабаваў запярэчыць: маўляў, Быкаў - празаік, ён не пісаў вершы... Ды на тое эмацыйна і непадробна абурыўся ППРБ: