«Дзённік: гады 1985-1991»

Ніл Гілевіч

ДЗЁННІК: гады 1985 - 1991

1-га студзеня. Колькі дзён назад прыйшла думка напісаць верш “Сон з белай варонай”, увесь замешаны на іроніі. Думка гэта адразу ж перарасла ў задуму зрабіць цэлую нізку сатырычных вершаў-сноў з удзелам звяроў і птушак, іначай сказаць — скласці своеасаблівы бестыярый. Звяры і птушкі бяруцца не абы-якія, а з казак, прыказак і прымавак, тыя, што маюць назыўное, абагуленае значэнне. Сёння гартаў фальклорныя зборнікі, выбраў каля 30 персанажаў для гэтай будучай нізкі, а, можа быць, і кнігі. Так работа на 85-ы год ёсць, рэч можа атрымацца цікавая.

2-га студзеня. 30-га снежня пахавалі Міколу Лобана, а сёння — Макара Паслядовіча. Старая гвардыя сыпецца, адыходзіць, пакідаючы пярэдні край нам — колішнім “дзецям вайны”. Паслядовіча я чытаў яшчэ хлапчуком, раман “Паўстанне”, — па тым часе быў някепскі твор. Чытаў сёе-тое і пасля вайны. Ён добра ведаў жыццё, людзей — і гэтым быў цікавы. Думаю, што пераацэнка яго творчасці, пачатая ў канцы 50-х Адамовічам, не зусім справядлівая. Варта было б, пры ўсіх закідах наконт “лакіроўкі рэчаіснасці”, падтрымаць яго пошукі “героя нашага часу”. Не дадалі пры жыцці і Лобану: засланілі постаці больш магутныя і яркія (Мележ), адцёрлі, адпіхнулі больш спрытныя з маладзейшых. Абодвух гэтых цяпер ужо нябожчыкаў аб’ядноўвала адна рыса: прыродная сціпласць. У Лобана яна мела крайні характар — была, можна сказаць, унікальнай, бяспрыкладнай. А людзі сціплыя — заўсёды людзі добрыя. Рэдкаснай была і дабрыня гэтых нашых старэйшых таварышаў.

Днём спаткаўся з “цэнзарам” маіх “Родных дзяцей” М.К. Высоцкай. Сказала, што твор ёй спадабаўся. Вядома ж, я не прызнаўся, колькі было ў мяне хвалявання, неспакою, трывогі, пакуль карэктура не вярнулася з Галоўліта з блаславеннем. Баяўся за дзве лініі ў сюжэце: экалагічную і нацыянальна-патрыятычную. Відаць, дапамагло — прытупіла зрок — маё сённяшняе чыноўнае становішча.

3-га студзеня. Прачытаў — уважліва — “Паляванне на апошняга жураўля” Жука (у свой час перагарнуў бегла). Бясспрэчна, напісана рукой таленавітай. Але — ці не паспяшаўся аўтар з друкаваннем? Ці не варта было сёе-тое прадумаць глыбей, а сёе-тое падшліфаваць? Напрыклад, казка пра Жураўля і ўся яго прысутнасць у аповесці маглі б быць больш адчувальнымі. А кампазіцыя рэчы — больш зладжанай: раздражняюць “пераскокі”, надта многа іх. Выпадковае забойства Дзямідчыка зніжае маральны пафас твора — пабаяўся сказаць праўду да канца. А яшчэ яўная пераклічка з Айтматавым, з Распуціным: Журавель — маці Рагатая аленіха — гаспадар Мацёры, звярок.

4-га студзеня. Зрабіў апошнюю папраўку ў “Родных дзецях” — пасля Галоўліта. Страшна дакараю сябе, што не прымусіў пяро да гэтага раней — адчуваў жа, што бянтэжыць, даўным-даўно. У каторы раз даю лішні клопат рэдактару.

Быў на “паэтычнай пятніцы” Вольгі Іпатавай. Здольная паэтэса і празаік. Справядліва хвалілі за распрацоўку гістарычнай тэматыкі. Выступленне Ч-ва — нуднае ныканне-мыканне — яшчэ раз пераканала, што сучасных беларускіх пісьменнікаў ён не чытае і сказаць яму, апроч няскладнай агульшчыны, няма чаго. Ні адной спасылкі ні на адзін твор! Наогул быў перакос у тэму “прыгожая жанчына Вольга”.

5-га студзеня. Дачытаў “Сваіх і чужынцаў” Чыгрынава. Усё ніжэй і ніжэй. І нашто было распіраць аж на тры тоўстыя кнігі, калі ўсё гэта можна было — пры ашчадным пісьме — змясціць у адной нятоўстай? Колькі лішняга, дробнага, колькі непатрэбнага сноўдання герояў і атрадаў на старонках! Што значыць наўмысная маніякальная ўстаноўка на эпічнасць, на талстоўска-шолахаўскі размах! Ах ты, божа мой! Правінцыялізм наш смешны, калі мы цябе пазбавімся? І самае крыўднае, што — здольны чалавек. І што магла б быць таленавітая, цікавая кніга пра пачатак акупацыі на Беларусі і зараджэнне народнага руху супраціўлення. Пагоня за аб’ёмам, відаць, прытупіла і чуйнасць да слова, да сказа: ніколі раней не бачыў у яго столькі стылістычнай няўдобіцы. Па некалькі разоў на старонцы — “тым часам”, “між тым”, “акурат”, “няйначай”, і нават “як ужо вядома” (г. зн. “як ужо было сказана вышэй”). Не, не, пра вялікае майстэрства тут не можа быць і гаворкі. І дарэмна пластаюцца перад мэтрам яго прысяжныя крытыкі, т. т. Гніламёдаў, Юрэвіч і іншыя. Час скажа сваё слова — і можа, нават раней, чым некаторым здаецца. Дарэчы, размахнуўшыся на тры тамы, падзеі і лёсы абарваў гвалтам — нават не акрэсліўшы належна. Што такое, напрыклад, Чубар? А Масей? Адно заінтрыгаваў ім чытача.

1-га студзеня. Ніколі яшчэ ў такім настроі не сустракаў Новы год. Ніколі ў гэту пару не было на душы так цяжка і так пуста. Ніколі не чуўся такім збалелым, старым і хворым. Калі б тады, паўтара года назад, не затрымалі мяне ў гэтых службовых аглоблях — напэўна, сёння чуўся б іначай, лепей. Хоць бы троху пра здароўе паклапаціўся б, пра нейкі разумны рэжым падумаў бы. Каторы ўжо год кладуся — выключаю святло — у чатыры, у пяць, а то і ў шэсць гадзін раніцы! Як бы ўсё думаю: зносу не будзе. Хаця ж і не думаю так!

Віншавальныя званкі: Макаль, Сіпакоў... Апрача Быкава, які пазваніў першы. Здаецца — і ўсё. Сіпакоў паскардзіўся, што Макаль так і не прынёс у “Маладосць” абяцаную рэцэнзію на “Родных дзяцей”. Пытаецца: што рабіць? У мяне! Як быццам я прасіў ці заказваў рэцэнзію. З лета 1985 года пішацца гэты водгук на маю кнігу! Ах, сябры, сябры! Доўга жыць будзеце — з такімі “клопатамі” пра Бацькаўшчыну!..

4-га студзеня. Гіну, канаю поціху, як надарваны конь на выгане... Баліць усё — ныркі, печань, ломіць у скронях, начамі сэрца сціскае так, што задыхаюся. І ўсё ад таго, што баліць і ніякай рады не знаходзіць душа. Як відаць па ўсім — і не знойдзе. Колькі страшнага давялося пачуць, прачытаць, перадумаць за апошнія месяцы! Нічога не магу чакаць, ні на што не магу спадзявацца! Назад ходу гаспадары жыцця не дадуць. Так, у такім настроі, з такімі думкамі пераступіў мяжу паміж старым і новым годам; так пачынаецца мой 1987-ы. Калі сёння-заўтра не грукну дзвярыма — можа быць і зусім кепска. Збрыдзела ўсё да крайняй, апошняй кропкі цярпення.

Лістапад. Эстонскі журналіст N, з якім у мяне ў Таліне (летам 1986­га) былі вельмі шчырыя размовы наконт самага балючага, прыслаў мне нумар газеты “Советская Эстония” за 30 кастрычніка гэтага года. У нумары — праект “Закона Эстонскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі — аб мове”. Самыя першыя радкі праекта вельмі ўразілі: “Эстонская Сав. Сац. рэспубліка з’яўляецца суверэннай нацыянальнай дзяржавай, дзяржаўнай мовай якой з’яўляецца эстонская мова”. Вось так!.. Эстонія — суверэнная дзяржава, эстонская мова — дзяржаўная...

Не сумняваюся, што Праект стане Законам, і вельмі скора. Я гэта адчуў яшчэ тады, у 1986-м, на пачатку перабудовы. Чытаў і перачытваў артыкул за артыкулам будучага закона. З захапленнем чытаў. Да чаго ж усё прадумана, узважана, улічана і прадугледжана! Закон — у поўным сэнсе слова — мудры. Напісаны мудрымі дзяржаўнымі людзьмі.

У гэтым жа нумары, у якасці каментара да Праекта, змешчаны артыкул знакамітага лінгвіста (не эстонца родам), доктара філалогіі, прафесара Юрыя Лотмана “Патрэбен Закон аб мове”. Артыкул складаецца з шасці частак, кожная з якіх дае адказ на пастаўленыя ў падзагалоўках пытанні. Першае: “Чаму патрэбен Закон аб мове?” — “Без мовы няма культуры. Таму пагроза мове ёсць пагроза культуры, а пагроза культуры — пагроза самаму існаванню нацыі”. Другое: “Каму патрэбен Закон аб мове?” — Натуральны адказ: ”Эстоніі і яе нацыянальнай культуры. Але ці толькі ёй? У развіцці культур розных народаў зацікаўлена чалавецтва”. Трэцяе: “Ці гарантуе Праект Закона абарону правоў неэстонскага насельніцтва рэспублікі?” — “Праект абараняе інтарэсы ўсіх жыхароў Эстоніі, незалежна ад іх нацыянальнай і моўнай прыналежнасці”. Чацвёртае: “Ці закранае Праект Закона чые-небудзь інтарэсы?” — “Так, закранае. Аб гэтым трэба гаварыць прама. Ён закранае інтарэсы бюракратыі, асабліва верхніх эшалонаў”. Пятае: “Якая канчатковая мэта Праекта Закона аб мове?” — “Мэта Праекта Закона — аздаравіць атмасферу, стварыць сапраўднае адзінства народа Эстоніі”. Шостае: “Ці не выкліча ўвядзенне Закона аб мове культурнай ізаляцыі Эстоніі?” — “Не, не выкліча. Больш за тое, можна лічыць, што развіццё эстонскай культуры будзе выклікаць рост цікавасці да яе за межамі Эстоніі”.

Ах, шаноўны прафесар! Каб табе даў Бог здароўя — за такую разумную, справядлівую і высакародную грамадзянскую пазіцыю!

Запісы з пасяджэння Вярхоўнага Савета РБ

15-га траўня. Пачатак вялікай эпохі па стварэнні сапраўднага Беларускага Парламента.

“Занатоўкі для сябе”, зробленыя ў час пасяджэнняў ВС РБ.

16-га траўня. З даклада мандатнай камісіі: на сёння — 328 дэп., 295 не былі раней дэпутатамі; 11 жанчын, 242 — беларусы (77%), 64 — рускія, 12 украінцаў, 10 палякоў, 1 яўрэй. Работнікаў культуры — 3, журналістаў — 9.

18-га траўня. Працяг абмеркавання кандыдатаў на Старшыню ВС.

Садоўскі: крычаў без мікрафона, пасля — у мікрафон, і ўсё ж Ціхіня не даў сказаць, што той хацеў.

Мілаванаў: усё тая ж дэмагогія, сагналі апладысментамі.

Вячэрскі, які ўчора вылучыў сябе на старшыню, зняў сваю кандыдатуру ў карысць Кавалёнка.

Герасюк: выкрывае Дземянцея, у т. л. за ікру, шпроты ў буфеце ВС.

Лябедзька: рэзка супроць партакратаў.

Адказы на пытанні вылучаных на пасаду старшыні ВС.

Дземянцей: “Суверэнная рэспубліка”.

Шушкевіч: адказваў выдатна, на тры галавы вышэй папярэдняга.

Кавалёнак: таксама малайчына.

Ад падліковай камісіі старшыня Скарынін абвясціў вынікі галасавання: выдана 323 бюлетэні, несапраўдных няма.

Дземянцей: за 161, супраць 162; 49,3%.

Шушкевіч: за 101, супраць 202; 30,9%.

Кавалёнак: за 47, супраць 276; 14,3%.

14 дэпутатаў выкраслілі ўсіх.

Паўторнае галасаванне: